ศรีลังกาพังเพราะตระกูลเดียวจริงไหม มองให้ครบทั้งคน นโยบาย และวิกฤตโลก

ศรีลังกาไม่ได้พังเพราะเหตุเดียว แต่ตระกูลราชปักษามีบทบาทสำคัญอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ทั้งการตัดสินใจทางเศรษฐกิจ การรวบอำนาจ และนโยบายที่ทำให้ประเทศอ่อนแอก่อนเจอวิกฤตซ้ำจากโลกภายนอก

คำถามว่า “ศรีลังกาพังเพราะตระกูลเดียวจริงไหม” มีคำตอบที่ต้องระวังมากกว่าการฟันธงสั้น ๆ ว่าใช่หรือไม่ใช่ เพราะวิกฤตเศรษฐกิจศรีลังกาในปี 2565 ไม่ได้เกิดจากเหตุการณ์เดียว แต่เกิดจากโครงสร้างประเทศที่เปราะบางมาก่อน แล้วถูกซ้ำด้วยการตัดสินใจทางนโยบายที่ผิดพลาด และวิกฤตโลกที่ถาโถมเข้ามาในเวลาใกล้กัน

แต่ถ้าถามว่า ตระกูลราชปักษา มีส่วนสำคัญแค่ไหน คำตอบคือ “มาก” และไม่ใช่แค่ความเห็นทางการเมืองเท่านั้น เพราะศาลฎีกาศรีลังกาเคยมีคำวินิจฉัยในปี 2566 ว่าอดีตประธานาธิบดีและเจ้าหน้าที่ระดับสูงบางรายมีส่วนทำให้เกิดวิกฤตเศรษฐกิจครั้งใหญ่ของประเทศ

ตระกูลราชปักษาเป็นหนึ่งในตระกูลการเมืองที่ทรงอิทธิพลที่สุดของศรีลังกา โดยมีทั้ง มหินทะ ราชปักษา, โคฐาภยะ ราชปักษา, บาซิล ราชปักษา และสมาชิกคนอื่น ๆ เข้ามามีบทบาทในตำแหน่งสำคัญของรัฐหลายช่วงเวลา สิ่งที่ทำให้วิกฤตครั้งนี้ถูกโยงกลับไปที่ตระกูลนี้ ไม่ใช่เพียงเพราะพวกเขาอยู่ในอำนาจ แต่เพราะนโยบายสำคัญหลายอย่างเกิดขึ้นในช่วงที่พวกเขาคุมทิศทางประเทศ

หนึ่งในจุดเปลี่ยนใหญ่คือการลดภาษีครั้งใหญ่หลังโคฐาภยะ ราชปักษา ชนะเลือกตั้งในปี 2562 รัฐบาลลด VAT จาก 15% เหลือ 8% และปรับลดหรือยกเลิกภาษีหลายประเภท ผลที่ตามมาคือรายได้รัฐหายไปมาก ฐานะการคลังอ่อนแอลง และความเชื่อมั่นของนักลงทุนกับเจ้าหนี้ต่างประเทศลดลงอย่างหนัก รายงานของ IMF ชี้ว่าการคงนโยบายลดภาษีทำให้ฐานะการคลังและหนี้สาธารณะของศรีลังกาเปราะบางยิ่งขึ้น

อีกนโยบายที่ถูกพูดถึงมากคือการสั่งห้ามใช้และนำเข้าปุ๋ยเคมีในปี 2564 โดยรัฐบาลอธิบายว่าจะผลักดันเกษตรอินทรีย์ แต่ในทางปฏิบัติ ประเทศยังไม่พร้อมต่อการเปลี่ยนระบบการผลิตแบบฉับพลัน ผลผลิตทางการเกษตรลดลง กระทบทั้งอาหารในประเทศและสินค้าส่งออกอย่างชา ซึ่งเป็นหนึ่งในแหล่งรายได้สำคัญของศรีลังกา

นโยบายนี้จึงไม่ใช่แค่เรื่องเกษตร แต่กระทบไปถึงเงินตราต่างประเทศ เพราะเมื่อผลผลิตลด ประเทศต้องนำเข้าอาหารมากขึ้น ขณะเดียวกันรายได้จากสินค้าส่งออกก็อ่อนแรงลง ปัญหาดอลลาร์ขาดแคลนจึงยิ่งลึกกว่าเดิม

อีกด้านหนึ่ง ศรีลังกามีปัญหาหนี้และโครงการลงทุนขนาดใหญ่มานาน โดยเฉพาะโครงการโครงสร้างพื้นฐานที่ถูกวิจารณ์ว่าทุ่มเงินสูง แต่สร้างรายได้ไม่คุ้มกับภาระหนี้ เช่น ท่าเรือฮัมบันโตตา สนามบิน และโครงการขนาดใหญ่ในพื้นที่ที่เชื่อมโยงกับฐานอำนาจทางการเมืองของตระกูลราชปักษา เรื่องนี้ทำให้คำถามเรื่อง ธรรมาภิบาล, การใช้งบประมาณ และการตรวจสอบอำนาจ กลายเป็นแกนสำคัญของวิกฤต

อย่างไรก็ตาม การบอกว่าศรีลังกาพังเพราะ “ตระกูลเดียวล้วน ๆ” ก็อาจทำให้มองภาพไม่ครบ เพราะประเทศเจอแรงกระแทกจากภายนอกพร้อมกันหลายลูก

ปี 2562 ศรีลังกาเจอเหตุระเบิดวันอีสเตอร์ กระทบอุตสาหกรรมท่องเที่ยวซึ่งเป็นแหล่งหาเงินดอลลาร์สำคัญ จากนั้นโควิด-19 ทำให้นักท่องเที่ยวหายไปเกือบทั้งหมด รายได้จากต่างประเทศลดลง เงินสำรองระหว่างประเทศร่อยหรอ และเมื่อเกิดสงครามรัสเซีย-ยูเครนในปี 2565 ราคาพลังงานและอาหารทั่วโลกพุ่งขึ้น ศรีลังกาที่ขาดเงินดอลลาร์อยู่แล้วจึงนำเข้าน้ำมัน ก๊าซ อาหาร และยารักษาโรคได้ยากขึ้น

ผลลัพธ์คือประชาชนต้องเจอกับไฟดับยาว คิวน้ำมัน คิวก๊าซ เงินเฟ้อ และของจำเป็นขาดแคลน จนนำไปสู่การประท้วงใหญ่ในปี 2565 ก่อนที่โคฐาภยะ ราชปักษา จะออกจากตำแหน่ง ท่ามกลางแรงกดดันมหาศาลจากประชาชน

ในเชิงเศรษฐกิจ ศรีลังกาประกาศระงับการชำระหนี้ต่างประเทศในเดือนเมษายน 2565 และผิดนัดชำระหนี้พันธบัตรต่างประเทศในเดือนพฤษภาคม 2565 ตามข้อมูลของ IMF ซึ่งถือเป็นจุดที่ทำให้วิกฤตเข้าสู่ระดับรุนแรงอย่างเป็นทางการ

บทเรียนของศรีลังกาจึงไม่ใช่แค่เรื่อง “คนในตระกูลหนึ่งทำประเทศพัง” แต่เป็นเรื่องของประเทศที่ปล่อยให้การเมืองแบบเครือญาติ นโยบายหาเสียงที่ไม่คำนวณผลระยะยาว หนี้สูง รายได้รัฐอ่อนแอ และระบบตรวจสอบที่ไม่เข้มแข็ง สะสมจนกลายเป็นระเบิดเวลา

สำหรับคนอ่านไทย เรื่องนี้น่าสนใจเพราะเป็นตัวอย่างใกล้ตัวของประเทศที่ไม่ได้ล้มเพราะสงครามใหญ่ในประเทศ แต่ล้มจากการบริหารเศรษฐกิจที่ผิดจังหวะ ผิดทาง และปล่อยให้ปัญหาการคลังบานปลาย เมื่อเจอวิกฤตโลกเข้ามาซ้ำ ประเทศที่ดูเหมือนยังเดินต่อได้ ก็อาจสะดุดอย่างรุนแรงในเวลาไม่นาน

ดังนั้น คำตอบที่รอบคอบที่สุดคือ ตระกูลราชปักษาไม่ได้เป็น “สาเหตุเดียว” ของวิกฤตศรีลังกา แต่มีบทบาทสำคัญอย่างมากในการทำให้ประเทศเปราะบาง และเมื่อลูกซ้ำจากโควิด สงคราม ราคาพลังงาน และการท่องเที่ยวตกต่ำเข้ามาพร้อมกัน โครงสร้างที่อ่อนแออยู่แล้วจึงพังลงอย่างเจ็บปวด

KEY TAKEAWAYS:

• วิกฤตศรีลังกาไม่ได้เกิดจากเหตุเดียว แต่เกิดจากนโยบายผิดพลาด หนี้สูง รายได้รัฐลด และแรงกระแทกจากโลกภายนอก
• ตระกูลราชปักษามีบทบาทสำคัญ เพราะอยู่ในอำนาจช่วงที่มีการลดภาษีครั้งใหญ่ ห้ามปุ๋ยเคมี และบริหารโครงการขนาดใหญ่ที่ถูกวิจารณ์หนัก
• ศาลฎีกาศรีลังกาเคยวินิจฉัยว่าอดีตผู้นำและเจ้าหน้าที่ระดับสูงบางรายมีส่วนทำให้เกิดวิกฤตเศรษฐกิจ
• โควิด-19 เหตุระเบิดวันอีสเตอร์ และสงครามรัสเซีย-ยูเครน เป็นปัจจัยซ้ำเติมที่ทำให้วิกฤตลุกลามเร็วขึ้น
• บทเรียนสำคัญคือประเทศที่การคลังอ่อนแอและระบบตรวจสอบไม่เข้มแข็ง จะรับมือวิกฤตโลกได้ยากมาก