ตามรอยทวารวดีในร้อยเอ็ด จากเมืองโบราณถึงใบเสมาหิน

วัฒนธรรมทวารวดีในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ หรือภาคอีสาน เป็นร่องรอยอารยธรรมโบราณในช่วงประมาณพุทธศตวรรษที่ 11–16 มีลักษณะเด่นจากการผสมผสานระหว่างประเพณีท้องถิ่นดั้งเดิมกับอิทธิพลทางศาสนาและศิลปกรรมจากภายนอก

จังหวัดร้อยเอ็ดเป็นอีกพื้นที่หนึ่งที่พบหลักฐานเกี่ยวเนื่องกับวัฒนธรรมทวารวดี ทั้งร่องรอยเมืองโบราณ คูน้ำ คันดิน ใบเสมาหิน พระพุทธรูป และศาสนสถานซึ่งได้รับการดัดแปลงในยุคต่อมา

ลักษณะสำคัญของทวารวดีอีสาน

ใบเสมาหิน เป็นหลักฐานโดดเด่นที่พบในหลายพื้นที่ของภาคอีสาน โดยมีการปักใบเสมาหินทรายรอบศาสนสถานหรือพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ รูปแบบดังกล่าวอาจมีความเชื่อมโยงกับประเพณีการปักหินตั้งที่มีมาก่อนหน้านั้น

การใช้วัสดุท้องถิ่น งานศิลปกรรม พระพุทธรูป และใบเสมาหลายแห่งสร้างจากหินทรายที่หาได้ในพื้นที่ ทำให้งานศิลปะทวารวดีในอีสานมีลักษณะแตกต่างจากโบราณวัตถุที่พบในภาคกลาง

การอยู่ร่วมกันของวัฒนธรรม แหล่งโบราณคดีบางแห่งมีหลักฐานจากหลายยุคสมัยซ้อนทับกัน ตั้งแต่วัฒนธรรมทวารวดี วัฒนธรรมขอมโบราณ จนถึงวัฒนธรรมอีสานล้านช้าง จึงควรพิจารณาอายุและรูปแบบของโบราณสถานแต่ละส่วนแยกจากกัน

ร่องรอยทวารวดีในจังหวัดร้อยเอ็ด

ร้อยเอ็ดมีชุมชนโบราณที่ประกอบด้วยคูน้ำและคันดินล้อมรอบ ซึ่งนอกจากใช้กำหนดขอบเขตชุมชนแล้ว ยังเกี่ยวข้องกับการจัดการน้ำเพื่อการอุปโภค บริโภค และการดำรงชีวิตของผู้คน

หลักฐานด้านศาสนาที่พบในพื้นที่สะท้อนการรับอิทธิพลของพระพุทธศาสนาและศิลปกรรมจากอินเดีย ก่อนจะนำมาปรับให้เข้ากับวัสดุ ความเชื่อ และฝีมือช่างในท้องถิ่น

ตัวอย่างโบราณสถานและโบราณวัตถุที่ต้นฉบับรวบรวมไว้ ได้แก่

• เจดีย์เมืองหงส์ บ้านเมืองหงส์ อำเภอจตุรพักตรพิมาน เป็นโบราณสถานที่ได้รับการเชื่อมโยงกับวัฒนธรรมทวารวดีในพื้นที่

• พระพิมพ์นาคปรกปางสมาธิ หรือปรกเมืองไพร ศิลปะทวารวดี ราวพุทธศตวรรษที่ 15–16 ได้จากบ้านเมืองไพร อำเภอเสลภูมิ สะท้อนคติความเชื่อทางพระพุทธศาสนาในช่วงเวลาดังกล่าว

• กำแพงเมืองและคูเมืองสาเกตนคร เป็นร่องรอยของชุมชนโบราณในเขตจังหวัดร้อยเอ็ด

• พระธาตุยาคู วัดเหนือ อำเภอเมืองร้อยเอ็ด มีส่วนก่อสร้างเก่าที่ได้รับการเชื่อมโยงกับสมัยทวารวดี ก่อนถูกดัดแปลงเป็นพระธาตุตามรูปแบบศิลปะอีสานล้านช้างในเวลาต่อมา บริเวณวัดยังพบใบเสมาที่ระบุว่าเป็นศิลปะทวารวดีด้วย

• กู่วัดธาตุพันขัน ตำบลจำปาขัน อำเภอสุวรรณภูมิ ตั้งอยู่ภายในบริเวณเมืองโบราณจำปาขัน ตัวโบราณสถานผ่านการดัดแปลงหลายยุค ตั้งแต่วัฒนธรรมขอมจนถึงอีสานล้านช้าง

• พระพุทธรูปยืนปางแสดงธรรมสองพระหัตถ์ ศิลปะทวารวดี ราวพุทธศตวรรษที่ 14–15 พบในเขตอำเภอเมืองร้อยเอ็ด ปัจจุบันจัดแสดงภายในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ร้อยเอ็ด โดยมีประวัติระบุว่านายวีระ วุฒิจำนงค์เป็นผู้มอบให้

• เศียรพระพุทธรูปหินทราย ศิลปะทวารวดี ราวพุทธศตวรรษที่ 14–15 ได้จากแหล่งโบราณคดีบ้านดงสิงห์ อำเภอจังหาร

• ใบเสมาวัดมิ่งเมือง อำเภอเสลภูมิ เป็นอีกตัวอย่างของใบเสมาที่ได้รับการระบุว่าอยู่ในกลุ่มศิลปะทวารวดี

• พระธาตุน้ำคำ วัดป่าพรหมประทาน ตำบลโนนชัยศรี อำเภอโพนทอง มีส่วนก่ออิฐเก่าที่ได้รับการเชื่อมโยงกับสมัยทวารวดี และได้รับการดัดแปลงตามรูปแบบพระธาตุในวัฒนธรรมอีสานล้านช้าง

นอกจากนี้ พื้นที่ ทุ่งกุลาร้องไห้ ยังมีหลักฐานกิจกรรมของชุมชนโบราณก่อนสมัยทวารวดี โดยเฉพาะการผลิตโลหะ ซึ่งช่วยให้เห็นพัฒนาการของชุมชนในพื้นที่ร้อยเอ็ดและบริเวณใกล้เคียงได้ชัดเจนขึ้น

หลักฐานเหล่านี้แสดงให้เห็นว่า วัฒนธรรมทวารวดีในร้อยเอ็ดไม่ได้ปรากฏอยู่ในรูปของโบราณสถานขนาดใหญ่เพียงอย่างเดียว แต่กระจายอยู่ตามเมืองโบราณ วัด ชุมชน และโบราณวัตถุหลายประเภท บางแห่งยังผ่านการใช้งานและดัดแปลงในหลายสมัย จึงเป็นมรดกที่สะท้อนความต่อเนื่องของผู้คนและวัฒนธรรมในพื้นที่ได้เป็นอย่างดี