ทำไมตัวลิ่นจึงกลายเป็นสัตว์ป่าที่ตลาดมืดต้องการที่สุด?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ตัวลิ่นเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีเกล็ดแข็งปกคลุมลำตัว เวลาเจอภัยมันจะม้วนตัวเป็นก้อนกลมเพื่อป้องกันตัวเอง แต่เกราะตามธรรมชาติกลับช่วยมันไม่ได้มากนัก เมื่อเจอคนดักจับ เพราะการม้วนตัวทำให้พรานเก็บใส่ถุงหรือกล่องได้ง่ายกว่าสัตว์ป่าหลายชนิด

ชื่อของตัวลิ่นอาจไม่คุ้นหูเท่าเสือหรือช้าง แต่ในตลาดค้าสัตว์ป่า ตัวลิ่นกลับกลายเป็นหนึ่งในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีการลักลอบค้าสูงที่สุดในโลก นักอนุรักษ์เรียกมันว่า most trafficked mammal หรือสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่ตลาดมืดล่ามากที่สุด ความต้องการไม่ได้มาจากเนื้อเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงเกล็ด หนัง และชิ้นส่วนอื่นที่พ่อค้าข้ามชาตินำไปขายต่อ

เกล็ดของตัวลิ่นทำจากเคราตินชนิดเดียวกับเล็บและเส้นผมของมนุษย์ จึงไม่มีหลักฐานทางการแพทย์ที่ยืนยันว่าช่วยรักษาโรคได้ ทว่าความเชื่อในตำรับยาบางกลุ่มยังทำให้เกล็ดมีราคาสูง พ่อค้าจึงบดหรือบรรจุเกล็ดเป็นวัตถุดิบ แล้วอ้างสรรพคุณต่อผู้ซื้อที่เชื่อว่าของจากสัตว์หายากมีพลังพิเศษ

เส้นทางเริ่มจากป่าฝนในอินโดนีเซียและมาเลเซีย พรานท้องถิ่นอาจรับคำสั่งจากนายหน้าให้หาเฉพาะตัวลิ่นที่มีน้ำหนักตามต้องการ จากนั้นนำสัตว์ไปพักไว้ในบ้าน โกดัง หรือจุดรวบรวมใกล้เส้นทางคมนาคม บางตัวตายระหว่างการขนส่งเพราะขาดน้ำ อาหาร และอากาศถ่ายเท ก่อนเข้าสู่ขั้นตอนชำแหละหรือแช่แข็ง

การลักลอบจึงไม่ได้มีภาพแค่คนถือถุงเดินออกจากป่า แต่เป็นห่วงโซ่ที่เชื่อมกันตั้งแต่ผู้หาในพื้นที่ คนรับซื้อ เจ้าของห้องเย็น ผู้จัดเอกสารสินค้า ไปจนถึงเครือข่ายส่งออก การแบ่งงานเช่นนี้ทำให้คนปลายทางมองไม่เห็นต้นทาง และทำให้ผู้บงการตัวจริงซ่อนตัวอยู่หลังธุรกิจขนส่งหรือการค้าสินค้าทั่วไป

คดีในอินโดนีเซียสะท้อนขนาดของปัญหาได้ชัดเจน ช่วงหนึ่งเจ้าหน้าที่เคยยึดตัวลิ่นแช่แข็งราว 5 ตัน พร้อมเกล็ดอีกหลายสิบกิโลกรัมและตัวลิ่นเป็นจำนวนหนึ่งจากเส้นทางท่าเรือ สินค้าลักษณะนี้ไม่ได้หยุดอยู่ในประเทศต้นทาง แต่มีเป้าหมายเดินทางต่อผ่านเครือข่ายท่าเรือและชายแดนในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

มาเลเซียมีทั้งพื้นที่ป่า แหล่งรวบรวม และเส้นทางขนส่งทางทะเลที่เชื่อมต่อหลายประเทศ จึงปรากฏในรายงานคดีเกี่ยวกับตัวลิ่นทั้งในฐานะจุดยึดของกลางและจุดผ่านของสินค้า ในบางคดี เจ้าหน้าที่พบกล่องแช่แข็งจำนวนมากซ่อนอยู่ในคลังสินค้า พร้อมเกล็ดที่บรรจุกระสอบแยกจากซากสัตว์ ลักษณะของกลางบอกได้ว่าขบวนการไม่ได้จับมาเพื่อกินกันเองในชุมชน แต่จัดการเป็นสินค้าเพื่อการค้าขนาดใหญ่

เมื่อของกลางเดินทางถึงด่านหรือท่าเรือ นายหน้ามักใช้วิธีปกปิดชนิดของสินค้า เช่น ระบุเป็นอาหารทะเล วัตถุดิบแห้ง หรือของแช่แข็งทั่วไป การตรวจจับจึงต้องอาศัยทั้งการวิเคราะห์เอกสาร น้ำหนักสินค้า เส้นทางเดินเรือ และข้อมูลข่าวกรองจากหลายประเทศ ไม่ใช่การเปิดตู้สินค้าแบบสุ่มเพียงอย่างเดียว

มีรายงานการยึดเกล็ดตัวลิ่นในเมืองเมดันของอินโดนีเซียมากกว่า 1.2 ตัน โดยเจ้าหน้าที่เชื่อมโยงปลายทางกับลูกค้าในจีนผ่านมาเลเซียและสิงคโปร์ น้ำหนักระดับนี้อาจหมายถึงตัวลิ่นหลายพันตัวที่หายไปจากป่า เพราะเกล็ดแต่ละกิโลกรัมไม่ได้มาจากสัตว์เพียงตัวเดียว ตัวเลขของกลางจึงเป็นภาพสะท้อนของชีวิตที่หายไปจำนวนมหาศาล

เนื้อแช่แข็งเดินทางเข้าสู่ตลาดอาหารราคาแพงในบางพื้นที่ ส่วนเกล็ดอาจถูกส่งต่อไปยังร้านยาหรือโรงงานที่แปรรูปเป็นผงและผลิตภัณฑ์ตามความเชื่อ สินค้ายิ่งอ้างว่าเป็นของหายากหรือมาจากป่าลึก ราคายิ่งสูง และความผิดกฎหมายกลับถูกใช้เป็นส่วนหนึ่งของการตลาดเพื่อสร้างภาพว่าเป็นของพิเศษที่คนทั่วไปหาไม่ได้

ผลกำไรทำให้การค้าตัวลิ่นมีลักษณะใกล้เคียงอาชญากรรมข้ามชาติประเภทอื่น มีการใช้เงินสด บริษัทบังหน้า เส้นทางขนส่งหลายทอด และคนรับหน้าที่แทนกันเป็นชั้น ๆ นักวิจัยบางรายจึงเปรียบเทียบตลาดสัตว์ป่ากับตลาดยาเสพติดในแง่แรงจูงใจและการจัดเครือข่าย แต่ตัวเลขมูลค่าของตัวลิ่นแตกต่างกันมากตามชนิดสินค้า ประเทศปลายทาง และระดับของผู้ซื้อ

ความเสียหายไม่ได้จบลงที่จำนวนตัวลิ่นในป่าลดลง ตัวลิ่นช่วยกินมดและปลวกจำนวนมาก จึงมีบทบาทต่อสมดุลของดินและระบบนิเวศ เมื่อพื้นที่หนึ่งสูญเสียตัวลิ่นไปพร้อมกันหลายรุ่น การฟื้นตัวของประชากรทำได้ช้า เพราะตัวลิ่นออกลูกไม่มากและเติบโตไม่เร็วพอจะชดเชยการล่าขนาดใหญ่

ตั้งแต่ปี 2016 ตัวลิ่นทั้งแปดชนิดอยู่ในบัญชีแนบท้ายที่ 1 ของอนุสัญญาไซเตส การค้าระหว่างประเทศเชิงพาณิชย์จึงห้ามทำเป็นหลัก แม้กฎหมายจะเข้มขึ้น แต่ตลาดยังเดินต่อผ่านการลักลอบ เอกสารปลอม และการย้ายเส้นทางไปยังประเทศที่การตรวจสอบอ่อนแอกว่า

การแก้ปัญหาจึงต้องทำพร้อมกันหลายด้าน เจ้าหน้าที่ต้องเชื่อมข้อมูลการยึดของกลางระหว่างประเทศ ตรวจเส้นทางการเงินและบริษัทขนส่ง เพิ่มบทลงโทษให้เหมาะกับอาชญากรรมที่มีผู้สั่งการอยู่เบื้องหลัง และปิดช่องทางขายทั้งหน้าร้านกับออนไลน์ ส่วนชุมชนใกล้ป่าต้องมีรายได้ทางเลือก เพื่อไม่ให้การรับจ้างล่ากลายเป็นทางรอดเพียงทางเดียว

ผู้ซื้อเองก็มีบทบาทไม่แพ้กัน การซื้อเกล็ดหรือเนื้อที่อ้างว่าเป็นของหายาก ไม่ได้ช่วยรักษาภูมิปัญญา แต่เป็นการเติมเงินให้เครือข่ายที่ทำให้สัตว์จากป่ากลายเป็นสินค้า ตัวลิ่นไม่มีเสียงร้องที่คนได้ยินจากกรง ไม่มีเขี้ยวใหญ่ไว้ต่อสู้ และไม่มีฝูงคอยปกป้อง มันมีเพียงเกราะที่ม้วนปิดตัวเองได้ แต่ไม่อาจปิดกั้นความต้องการของตลาดมืดได้

หากเส้นทางตั้งแต่ป่าต้นทางไปถึงร้านปลายทางยังเปิดอยู่ การยึดของกลางหนึ่งตู้จะช่วยชีวิตได้เพียงบางส่วน การหยุดตลาดนี้ต้องทำให้เกล็ดไม่มีคุณค่าทางการค้า เนื้อไม่ใช่เมนูหรู และความเชื่อที่ไม่มีหลักฐานไม่สามารถใช้เป็นข้ออ้างแลกชีวิตสัตว์ป่าได้อีกต่อไป