คนอิตาลีปวดหัวกับ ปูม้าระบาด ในทะเล เตรียมศึกษา ดัน "หมึกสาย" มาช่วยปราบ

เมื่อหมึกสายอาจกลายเป็นผู้ช่วยกำจัดปูม้าต่างถิ่นแห่งทะเลเอเดรียติก

เมื่อพูดถึง “หมึกสาย” หลายคนอาจนึกถึงสัตว์ทะเลฉลาดที่สามารถเปลี่ยนสี พรางตัว และใช้หนวดทั้งแปดในการจับเหยื่อ แต่ในอนาคต ความสามารถในการล่าของมันอาจมีบทบาทมากกว่าการเป็นเพียงผู้ล่าในระบบนิเวศ เพราะนักวิทยาศาสตร์จากมหาวิทยาลัยโบโลญญา ประเทศอิตาลี กำลังศึกษาความเป็นไปได้ในการใช้หมึกสายธรรมดา หรือ Octopus vulgaris เป็นส่วนหนึ่งของแนวทางควบคุมประชากร “ปูม้า” หรือ Callinectes sapidus ซึ่งเป็นสัตว์ต่างถิ่นที่กำลังแพร่กระจายในทะเลเมดิเตอร์เรเนียน

แนวคิดดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของโครงการ OCTO-BLU ซึ่งมีศาสตราจารย์ Oliviero Mordenti จาก Department of Veterinary Medical Sciences แห่งมหาวิทยาลัยโบโลญญาเป็นหัวหน้าด้านวิทยาศาสตร์ โครงการมีกำหนดดำเนินงานตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม 2025 ถึง 31 ธันวาคม 2026 และได้รับการสนับสนุนจากกองทุน PN FEAMPA 2021–2027 ของอิตาลี

เบื้องหลังแนวคิดนี้ไม่ได้เริ่มต้นจากการต้องการนำหมึกไปปล่อยลงทะเลเพื่อไล่กินปูม้า แต่เกิดจากการศึกษาการสืบพันธุ์และการเพาะเลี้ยงหมึกในระบบควบคุม นักวิจัยมีองค์ความรู้เกี่ยวกับการเลี้ยงหมึกและการผลิตลูกหมึกอยู่แล้ว จึงเกิดคำถามต่อยอดว่า หากหมึกเป็นผู้ล่าตามธรรมชาติของสัตว์น้ำชนิดอื่น มันจะสามารถนำความสามารถในการล่านั้นมาใช้เป็นส่วนหนึ่งของแนวทางควบคุมสัตว์ต่างถิ่นที่กำลังสร้างปัญหาได้หรือไม่

เป้าหมายสำคัญของ OCTO-BLU จึงอยู่ที่การพัฒนากระบวนการเพาะพันธุ์หมึกในระบบควบคุม และผลิต paralarvae หรือตัวอ่อนหมึกระยะหลังฟัก เพื่อนำองค์ความรู้ไปศึกษาต่อยอดทั้งในด้านการควบคุมทางชีวภาพ การประมง การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ และการค้า

แต่ก่อนที่หมึกจะถูกมองว่าเป็น “ผู้ช่วย” ในการควบคุมปูม้า นักวิทยาศาสตร์จำเป็นต้องตอบคำถามอีกมากมาย เพราะการที่หมึกสามารถกินปูม้าได้ ไม่ได้หมายความว่ามันจะสามารถควบคุมประชากรปูม้าในทะเลได้จริง

หนึ่งในสิ่งที่ทีมวิจัยให้ความสนใจคือพฤติกรรมของหมึกในสภาพแวดล้อมทางทะเล พวกเขาต้องศึกษาว่าหมึกกินปูม้ามากเพียงใดเมื่อเทียบกับน้ำหนักตัว มีปฏิสัมพันธ์กับปูม้าอย่างไร และที่สำคัญคือ หมึกสามารถปรับตัวเข้ากับระบบนิเวศในพื้นที่เป้าหมายได้หรือไม่

คำถามเหล่านี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะการควบคุมสิ่งมีชีวิตต่างถิ่นด้วยผู้ล่าทางธรรมชาติไม่ใช่เรื่องที่สามารถตัดสินจากผลการทดลองเพียงครั้งเดียว หากนำผู้ล่าชนิดหนึ่งเข้าไปในระบบนิเวศโดยไม่ศึกษาผลกระทบอย่างรอบด้าน ผู้ล่าเองก็อาจสร้างปัญหาใหม่ขึ้นมาได้ ดังนั้นการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างหมึก ปูม้า และสิ่งมีชีวิตอื่น ๆ จึงเป็นขั้นตอนที่ขาดไม่ได้

อย่างไรก็ตาม แนวคิดนี้ไม่ได้เกิดขึ้นจากการคาดเดาลอย ๆ เพราะมีหลักฐานจากงานวิจัยอีกชิ้นที่สนับสนุนว่า หมึกสายสามารถกินปูม้าได้จริง งานวิจัยซึ่งตีพิมพ์ในวารสาร Animals เมื่อเดือนธันวาคม 2025 ศึกษาการล่าปูม้าของผู้ล่าพื้นเมือง 2 ชนิด ได้แก่ หมึกสายธรรมดาและเต่าทะเลหัวค้อน ภายใต้สภาพการทดลองในตู้เลี้ยงควบคุม

ผลการทดลองพบว่า หมึกสายสามารถกินปูม้าได้ในปริมาณมาก โดยมันจะกินส่วนเนื้อเยื่ออ่อนของปู ขณะที่เปลือกแข็งถูกทิ้งออกมา ภายใต้เงื่อนไขการทดลอง หมึกโตเต็มวัยมีอัตราการกินเนื้อเยื่ออ่อนสูงสุดประมาณ 454 ± 71 กรัมต่อวัน

ตัวเลขดังกล่าวทำให้หมึกสายกลายเป็นผู้ล่าที่น่าสนใจในมุมมองของการควบคุมปูม้า เพราะหากสัตว์ชนิดหนึ่งสามารถจับและกินเหยื่อเป้าหมายได้ในปริมาณมาก และผู้ล่านั้นเป็นสัตว์พื้นเมืองที่มีอยู่ในระบบนิเวศอยู่แล้ว ก็อาจมีความเป็นไปได้ที่จะนำพฤติกรรมตามธรรมชาติมาประยุกต์ใช้เป็นเครื่องมือทางชีวภาพ

นักวิจัยจึงเสนอว่าหมึกสายมีศักยภาพในการเป็น ผู้ควบคุมทางชีวภาพตามธรรมชาติ (natural biocontrol agent) ของปูม้า โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อหมึกสายเป็นสัตว์ที่พบอยู่ในระบบนิเวศเมดิเตอร์เรเนียนอยู่แล้ว

แต่ตรงนี้เองคือจุดที่ต้องทำความเข้าใจให้ชัดเจน เพราะคำว่า “มีศักยภาพ” ยังแตกต่างจากคำว่า “ใช้งานได้จริง”

งานวิจัยที่พบว่าหมึกกินปูม้าได้ เป็นการทดลองในสภาพแวดล้อมที่ถูกควบคุม ขณะที่โครงการ OCTO-BLU กำลังศึกษาความเป็นไปได้ในการนำองค์ความรู้ดังกล่าวไปประยุกต์ใช้กับสภาพแวดล้อมจริง ซึ่งมีความซับซ้อนกว่าตู้ทดลองอย่างมาก

ในทะเล หมึกไม่ได้มีเพียงปูม้าให้เลือกกิน อีกทั้งปูม้าก็ไม่ได้อยู่นิ่งรอให้ผู้ล่าจับ การเคลื่อนไหวของกระแสน้ำ อุณหภูมิ แหล่งหลบซ่อน ความหนาแน่นของเหยื่อ ผู้ล่าชนิดอื่น และปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อมอีกมากมาย ล้วนสามารถเปลี่ยนพฤติกรรมของทั้งหมึกและปูม้าได้

ดังนั้นในขณะนี้จึงยังไม่ควรกล่าวว่าอิตาลีกำลัง “ปล่อยหมึกลงทะเลเพื่อกำจัดปูม้า” เพราะข้อเท็จจริงคือโครงการยังอยู่ในขั้นตอนการวิจัยและพัฒนา มหาวิทยาลัยโบโลญญายังต้องศึกษาทั้งการเพาะพันธุ์หมึก พฤติกรรมการล่า ความสัมพันธ์ระหว่างหมึกกับปูม้า และความสามารถในการปรับตัวของหมึกในพื้นที่เป้าหมาย ก่อนที่จะสามารถประเมินประสิทธิภาพของแนวทางนี้ได้อย่างจริงจัง

สาเหตุที่ต้องเร่งมองหาแนวทางใหม่ ๆ ก็เพราะปูม้า หรือ Callinectes sapidus ได้แพร่กระจายเข้าสู่ทะเลเมดิเตอร์เรเนียนและกลายเป็นสัตว์ต่างถิ่นที่สร้างแรงกดดันต่อระบบนิเวศ รวมถึงส่งผลกระทบต่อกิจกรรมประมง โดยเฉพาะบริเวณพื้นที่ทางตอนเหนือของทะเลเอเดรียติก

การเพิ่มจำนวนของปูม้าสามารถสร้างการแข่งขันกับสัตว์พื้นเมืองและส่งผลต่อกิจกรรมประมงชายฝั่ง จึงเกิดความพยายามค้นหาวิธีควบคุมประชากรที่มีประสิทธิภาพ โดยหนึ่งในแนวคิดที่น่าสนใจคือการใช้กลไกของธรรมชาติเอง แทนที่จะพึ่งพาวิธีการที่อาจเพิ่มผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม

และนี่คือจุดที่หมึกสายเข้ามามีบทบาท

หากในอนาคตนักวิทยาศาสตร์สามารถพิสูจน์ได้ว่าหมึกสายสามารถล่าปูม้าได้อย่างมีประสิทธิภาพในสภาพทะเลจริง โดยไม่สร้างผลกระทบด้านลบต่อสัตว์พื้นเมืองชนิดอื่น แนวคิดนี้ก็อาจกลายเป็นอีกหนึ่งเครื่องมือสำหรับการจัดการประชากรสัตว์ต่างถิ่นที่น่าสนใจ

แต่เส้นทางจาก “ผู้ล่าที่กินปูม้าได้” ไปสู่ “เครื่องมือควบคุมประชากรปูม้า” ยังอีกยาวไกล และจำเป็นต้องอาศัยข้อมูลจากการทดลองและการติดตามในระยะยาวอีกมาก

เรื่องราวของ OCTO-BLU จึงไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของ “หมึกสายกำลังจะถูกใช้กำจัดปูม้า” แต่เป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของการที่นักวิทยาศาสตร์กำลังพยายามมองหาวิธีแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมโดยอาศัยความสัมพันธ์ตามธรรมชาติของสิ่งมีชีวิต

บางทีคำตอบของปัญหาที่เกิดขึ้นในระบบนิเวศ อาจไม่ได้อยู่ที่การสร้างสิ่งใหม่ขึ้นมาเสมอไป แต่อาจซ่อนอยู่ในความสัมพันธ์ระหว่างผู้ล่ากับเหยื่อที่ธรรมชาติสร้างเอาไว้อยู่แล้ว เพียงแต่เรายังต้องเรียนรู้ว่าจะนำความสัมพันธ์เหล่านั้นมาใช้โดยไม่ทำให้เกิดปัญหาใหม่ได้อย่างไร

สำหรับหมึกสายแห่งทะเลเอเดรียติก เรื่องราวจึงยังไม่ใช่บทสรุป แต่เป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการทดลองครั้งสำคัญ และในช่วงเวลาที่โครงการ OCTO-BLU ยังคงดำเนินการอยู่ สิ่งที่นักวิทยาศาสตร์กำลังค้นหาจึงไม่ใช่เพียงคำตอบว่า “หมึกกินปูม้าได้หรือไม่?” แต่เป็นคำถามที่ยากกว่านั้นว่า “ธรรมชาติจะสามารถช่วยเราควบคุมปัญหาที่ธรรมชาติกำลังเผชิญอยู่ได้มากเพียงใด?”

ป.ล. สำหรับคนไทย อยากพูดง่ายๆ สั้นๆเพียงแค่ว่า "น้ำจิ้มซีฟู๊ด ข้อยอยู่ใส ? .....เด้อครับเด้อ จับได้กี่ตัน ไม่นานเดือนก็หมดทะเลเน่อ (ฮา)"