จากเครื่องบูชาเทพถึงของคุ้มครอง 5 อาหารกับความเชื่อในอดีต

ทุกวันนี้เราเดินเข้าร้านค้า เปิดตู้เย็น หรือกดแอปสั่งอาหาร ก็สามารถเลือกกินสิ่งต่าง ๆ ได้อย่างง่ายดาย อาหารมีหน้าที่ให้พลังงานและสารอาหารแก่ร่างกาย รวมถึงช่วยให้ผู้คนมารวมตัวกันผ่านมื้ออาหารของครอบครัวและเพื่อนฝูง

แต่หากย้อนกลับไปหลายร้อยหรือหลายพันปีก่อน อาหารบางชนิดไม่ได้ถูกมองว่าเป็นเพียงของกินเพื่อให้อิ่มเท่านั้น ผู้คนในหลายอารยธรรมเคยเชื่อว่าอาหารสามารถรักษาโรค ป้องกันสิ่งชั่วร้าย เสริมพลัง หรือเชื่อมโยงมนุษย์กับเทพเจ้าและโลกหลังความตายได้

แม้ความเชื่อเหล่านี้จะไม่ใช่ข้อพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ แต่ก็สะท้อนให้เห็นว่าอาหารมีบทบาทต่อศาสนา พิธีกรรม และชีวิตประจำวันของผู้คนในอดีตมากเพียงใด

1. อมรานท์ อาหารที่ถูกปั้นเป็นรูปเทพเจ้า

อมรานท์ หรือ amaranth เป็นพืชเมล็ดขนาดเล็กที่มีความสำคัญต่อชาวนาฮัวและชาวแอซเท็กในอเมริกากลาง นอกจากใช้เป็นอาหารแล้ว เมล็ดอมรานท์ยังถูกนำมาทำเป็นแป้งหรือมวลอาหารที่เรียกว่า ตโซอัลลี หรือ tzoalli

ในพิธีกรรมบางประเภท ผู้คนจะนำอมรานท์มาผสมกับน้ำผึ้งจากต้นอากาเว แล้วปั้นเป็นรูปเทพเจ้า เมื่อพิธีสิ้นสุดลง รูปจำลองเหล่านั้นจะถูกแบ่งออกเป็นชิ้นเล็ก ๆ ให้ผู้ร่วมพิธีกินในลักษณะของอาหารศักดิ์สิทธิ์

เอกสารบางแหล่งยังกล่าวถึงการใช้เลือดจากผู้ถูกบูชายัญประพรมรูปจำลอง แต่ยังมีข้อถกเถียงว่าเลือดถูกนำไปผสมในเนื้อแป้งโดยตรงหรือเพียงใช้ในขั้นตอนของพิธีกรรม จึงไม่ควรสรุปว่ารูปปั้นทุกชิ้นทำจากแป้งผสมเลือด

หลังชาวสเปนเข้ายึดครองดินแดน พิธีกรรมที่เกี่ยวข้องกับอมรานท์ถูกต่อต้านโดยมิชชันนารี อย่างไรก็ตาม ยังไม่พบหลักฐานทางกฎหมายที่ยืนยันว่ามีคำสั่งห้ามปลูกอมรานท์อย่างเป็นทางการทั่วทั้งอาณานิคมตามที่มักเล่าต่อกันมา

2. กระเทียมต้น พืชที่ชาวโรมันเชื่อว่าช่วยเรื่องเสียงและร่างกาย

อาหารชนิดต่อมาคือ กระเทียมต้น หรือ leek ซึ่งมีลักษณะคล้ายต้นหอมแต่มีลำต้นใหญ่และหนากว่า พืชชนิดนี้เป็นที่รู้จักในแถบเมดิเตอร์เรเนียนมาตั้งแต่สมัยโบราณ ไม่ได้ถูกนำเข้าสู่ยุโรปโดยมาร์โค โปโลตามเรื่องเล่าบางสาย

พลินีผู้เฒ่า นักเขียนชาวโรมัน ได้รวบรวมความเชื่อเกี่ยวกับกระเทียมต้นไว้หลายอย่าง เช่น ช่วยบรรเทาอาการไอ แผลไฟไหม้ พิษจากสัตว์มีพิษ และทำให้เสียงชัดขึ้น ความเชื่อเรื่องเสียงยังสัมพันธ์กับจักรพรรดิเนโร ซึ่งมีเรื่องเล่าว่าทรงนิยมกินกระเทียมต้นเพราะเชื่อว่าจะช่วยบำรุงพระสุรเสียง

แน่นอนว่าบันทึกเหล่านี้เป็นภาพสะท้อนความรู้ทางการแพทย์ในยุคนั้น ไม่ได้หมายความว่าสรรพคุณทั้งหมดได้รับการยืนยันตามมาตรฐานการแพทย์ปัจจุบัน

3. แตงกวาป่า ทั้งช่วยคลอด รักษาพิษ และไล่หนู

แตงกวา เป็นพืชที่มนุษย์เพาะปลูกมายาวนาน แต่เรื่องราวเหนือธรรมชาติที่พลินีบันทึกไว้ส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับ แตงกวาป่า และสารที่สกัดจากเมล็ดของมัน ไม่ใช่แตงกวาสดที่เรากินกับอาหารในปัจจุบัน

ในสมัยโรมันมีความเชื่อว่า หากผู้หญิงพกเมล็ดแตงกวาป่าติดตัวก่อนเมล็ดสัมผัสพื้น อาจช่วยให้ตั้งครรภ์ได้ อีกวิธีหนึ่งคือห่อเมล็ดด้วยขนแกะแล้วผูกไว้กับเอวของหญิงใกล้คลอด โดยต้องนำออกจากบ้านทันทีหลังเด็กเกิด

ผู้คนยังเชื่อว่าเมล็ดและน้ำสกัดจากแตงกวาป่าช่วยรักษาพิษจากแมงป่อง ส่วนสิ่งของที่ราดด้วยน้ำต้มจากพืชชนิดนี้จะไม่ถูกหนูแตะต้อง ความเชื่อทั้งหมดนี้มาจากตำราการแพทย์โบราณ และบางวิธีอาจมีอันตรายร้ายแรง จึงไม่ควรนำมาทดลองใช้

4. หัวหอมกับพิธีศพของชาวอียิปต์โบราณ

สำหรับชาวอียิปต์โบราณ หัวหอม ไม่ได้เป็นเพียงวัตถุดิบในครัว แต่ยังปรากฏอยู่ในพิธีกรรม งานศิลปะ และกระบวนการจัดเตรียมศพสำหรับโลกหลังความตาย

มีหลักฐานว่าหัวหอมถูกใช้เป็นเครื่องบูชาในพิธีศพ ใช้ระหว่างการดองศพ และถูกวางไว้ภายในหรือติดอยู่กับร่างมัมมี่ การค้นพบเหล่านี้สะท้อนว่าหัวหอมมีความหมายทั้งในด้านอาหาร การดำรงชีวิต และสัญลักษณ์ทางจิตวิญญาณ

หัวหอมจึงเป็นตัวอย่างชัดเจนของอาหารธรรมดาที่สามารถก้าวข้ามจากห้องครัวไปสู่พิธีกรรมเกี่ยวกับความตายและความเชื่อในชีวิตหลังความตายได้

5. พาร์สลีย์ สมุนไพรที่อยู่ระหว่างงานแต่งงานและการป้องกันวิญญาณ

อาหารชนิดสุดท้ายคือ พาร์สลีย์ หรือ parsley ซึ่งไม่ใช่ผักชีฝรั่งแบบที่ใช้ในอาหารไทย แม้ปัจจุบันพาร์สลีย์มักถูกใช้แต่งจานหรือเพิ่มกลิ่นให้กับอาหาร แต่ในอดีตมันมีความหมายเชิงพิธีกรรมด้วย

ตำราคติพื้นบ้านเกี่ยวกับพืชระบุว่า ในงานแต่งงานของชาวโรมันเคยมีการมอบพวงที่ทำจากพาร์สลีย์และรู เพื่อใช้เป็นเครื่องป้องกันวิญญาณร้าย ความเชื่อเกี่ยวกับพาร์สลีย์ในยุโรปยังมีทั้งด้านความรัก การเกิด ความตาย แม่มด และโชคร้าย ซึ่งแตกต่างกันไปตามท้องถิ่น

สมุนไพรชนิดเดียวกันจึงสามารถเป็นทั้งสัญลักษณ์มงคลในงานแต่งงาน และเป็นพืชที่ผู้คนหวาดระแวงว่าเกี่ยวข้องกับพลังลึกลับได้ในเวลาเดียวกัน

เรื่องราวของอาหารทั้ง 5 ชนิดแสดงให้เห็นว่า ก่อนมนุษย์จะอธิบายโรคภัยและธรรมชาติด้วยวิทยาศาสตร์ ผู้คนมักใช้ความเชื่อ ศาสนา และประสบการณ์ที่ถ่ายทอดต่อกันมาเป็นคำตอบ อาหารจึงไม่ได้มีความหมายเพียงว่า “กินแล้วอิ่ม” แต่ยังเป็นสัญลักษณ์ของความหวัง ความกลัว ชีวิต ความตาย และความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับสิ่งที่มองไม่เห็นอีกด้วย