5 เรื่องประหลาดในจีน ยุคเหมาเจ๋อตุงและการปฏิวัติวัฒนธรรม

จากมะม่วงศักดิ์สิทธิ์ถึงเรดการ์ด 5 เรื่องจริงในยุคเหมาเจ๋อตุง

ในช่วงที่ เหมา เจ๋อตุง เป็นผู้นำประเทศจีน โดยเฉพาะระหว่าง การปฏิวัติวัฒนธรรม ค.ศ. 1966-1976 สังคมจีนเปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรง หลายเหตุการณ์เต็มไปด้วยความหวาดกลัว การทำลายวัฒนธรรมเก่า และการยกย่องผู้นำจนแทบไม่มีพื้นที่ให้ตั้งคำถาม

สิ่งของธรรมดาอย่างมะม่วง แสตมป์ เนกไท หรือหนังสือ อาจถูกตีความให้มีความหมายทางการเมืองได้ ขณะที่ครู นักวิชาการ และประชาชนจำนวนมากตกเป็นเป้าหมายของการประณาม เพียงเพราะถูกมองว่ามีความคิดไม่สอดคล้องกับแนวทางการปฏิวัติ

หอจดหมายเหตุแห่งชาติของสหราชอาณาจักรระบุว่า การปฏิวัติวัฒนธรรมเป็นขบวนการทางการเมืองที่เหมาเริ่มขึ้นเพื่อกำจัดสิ่งที่ถูกมองว่าเป็นอิทธิพลของทุนนิยมและวัฒนธรรมดั้งเดิม พร้อมกับฟื้นอำนาจของตนเอง เยาวชนถูกระดมให้รวมตัวเป็น เรดการ์ด และโจมตีสิ่งที่เรียกว่า “สี่เก่า” ได้แก่ ความคิดเก่า วัฒนธรรมเก่า ประเพณีเก่า และนิสัยเก่า

ต่อไปนี้คือ 5 เรื่องที่ฟังดูเหมือนนิยาย แต่มีรากฐานมาจากเหตุการณ์จริงในยุคนั้น

1. มะม่วงธรรมดาที่ถูกยกขึ้นเป็นสัญลักษณ์ของผู้นำ

หนึ่งในเรื่องที่ประหลาดที่สุดเกิดขึ้นในปี 1968 เมื่อรัฐมนตรีต่างประเทศของปากีสถานนำมะม่วงมามอบให้ เหมา เจ๋อตุง

สำหรับคนทั่วไป มะม่วงก็เป็นเพียงผลไม้ชนิดหนึ่ง แต่ในจีนเวลานั้น ผลไม้ชุดดังกล่าวกลับถูกเปลี่ยนให้เป็นสัญลักษณ์แห่งความเมตตาของผู้นำ หลังเหมานำมะม่วงไปมอบต่อให้ทีมโฆษณาชวนเชื่อของคนงานที่เข้าไปควบคุมสถานการณ์ภายในมหาวิทยาลัยชิงหัว

มีการนำมะม่วงไปจัดแสดงในโรงงานและขบวนแห่ หลายคนแสดงความเคารพต่อผลไม้เสมือนเป็นตัวแทนของขวัญจากผู้นำ บางแห่งเก็บมะม่วงไว้ในภาชนะหรือวางบนแท่น เมื่อผลไม้เริ่มเน่าเสียก็มีการทำมะม่วงจำลองจากขี้ผึ้งขึ้นมาทดแทน กระแสนี้ถูกนำไปใช้ในงานโฆษณาชวนเชื่ออย่างกว้างขวาง

ด้านที่น่ากลัวของเรื่องนี้คือกรณีทันตแพทย์ในมณฑลเสฉวน ซึ่งมีบันทึกเล่าว่าเขาพูดว่ามะม่วงไม่ได้พิเศษและมีลักษณะคล้ายมันเทศ คำพูดดังกล่าวถูกตีความว่าเป็นการดูหมิ่นของขวัญจากเหมา เขาถูกกล่าวหาว่าต่อต้านการปฏิวัติ ถูกนำไปประจาน และถูกประหารชีวิตในเวลาต่อมา

อย่างไรก็ตาม รายละเอียดของคดีนี้มักถูกอ้างผ่านงานศึกษาทางประวัติศาสตร์และเรื่องเล่าย้อนหลัง จึงควรอ่านโดยแยกระหว่างเหตุการณ์ “กระแสคลั่งไคล้มะม่วง” ซึ่งมีหลักฐานค่อนข้างชัด กับรายละเอียดเฉพาะของบุคคลที่อาจต้องตรวจสอบจากเอกสารเพิ่มเติม

2. แสตมป์ เนกไท และสูท กลายเป็นหลักฐานของความคิดแบบทุนนิยม

ในช่วงการปฏิวัติวัฒนธรรม รัฐพยายามกำจัดสิ่งที่ถูกมองว่าเป็นวัฒนธรรมของชนชั้นนายทุน แม้แต่การสะสมแสตมป์ก็อาจทำให้เจ้าของถูกเพ่งเล็ง เพราะถูกมองว่าเป็นงานอดิเรกของคนร่ำรวยและเกี่ยวข้องกับอิทธิพลจากต่างประเทศ

นักสะสมจำนวนมากจึงต้องซ่อนหรือทำลายคอลเลกชันของตัวเอง แสตมป์จีนจากยุคดังกล่าวหลายรุ่นจึงกลายเป็นของหายากในเวลาต่อมา เนื่องจากมีผู้เก็บรักษาไว้น้อยและการสะสมอย่างเปิดเผยมีความเสี่ยง

ไม่เพียงแสตมป์เท่านั้น เสื้อผ้าและเครื่องใช้แบบตะวันตกก็อาจกลายเป็นปัญหาได้เช่นกัน

ในเรื่องเล่าของ เหลียง เหิง นักเขียนชาวจีน เขาระบุว่าเรดการ์ดเคยบุกค้นบ้านของครอบครัวและพบเนกไท สูท รวมถึงกระดุมข้อมือ สิ่งเหล่านี้ถูกมองว่าเป็นสัญลักษณ์ของทุนนิยม เสื้อผ้า หนังสือ และทรัพย์สินบางส่วนจึงถูกยึดหรือเผาทำลาย

เหตุการณ์ลักษณะนี้แสดงให้เห็นว่า ในบรรยากาศที่อุดมการณ์ทางการเมืองถูกนำมาใช้ตัดสินทุกเรื่อง แม้แต่สิ่งของส่วนตัวก็อาจถูกตีความว่าแสดงถึงความเป็นศัตรูของการปฏิวัติได้

3. นักเรียนหันมาประณามและทำร้ายครูของตัวเอง

เหตุการณ์ที่สะเทือนใจที่สุดเรื่องหนึ่งคือการที่นักเรียนและเยาวชนจำนวนหนึ่งหันมาทำร้ายครู นักวิชาการ และปัญญาชน

เหมา เจ๋อตุง สนับสนุนให้เยาวชนรวมตัวเป็น เรดการ์ด เพื่อโจมตีแนวคิดเก่าและบุคคลที่ถูกมองว่าเป็นศัตรูของการปฏิวัติ แม้ไม่มีคำสั่งอย่างเป็นทางการให้ฆ่าครู แต่บรรยากาศในสังคมทำให้ครูจำนวนมากถูกมองว่าเป็นผู้สืบทอดระบบเก่า

ครูบางคนถูกลากออกมาประจานต่อหน้าสาธารณะ บังคับให้ก้มศีรษะ สวมป้ายระบุความผิด หรือสารภาพในสิ่งที่ไม่ได้ทำ หลายคนถูกทำร้ายร่างกายและทรมาน บางรายเสียชีวิตหรือเลือกจบชีวิตตัวเองเพราะไม่สามารถทนต่อความอับอายและความรุนแรงได้

ความรุนแรงของเรดการ์ดขยายตัวจนควบคุมได้ยาก ก่อนที่เหมาต้องใช้กองทัพปลดปล่อยประชาชนเข้าฟื้นฟูความสงบ ข้อมูลจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติอังกฤษระบุว่า ขบวนการดังกล่าวกระทบทั้งการศึกษา การบริหาร การผลิต และชีวิตประจำวัน โรงเรียนหลายแห่งถูกปิด หน่วยงานรัฐถูกบุกค้น และระบบคมนาคมได้รับผลกระทบ

4. อิฐจากกำแพงเมืองจีนถูกนำไปสร้างบ้านและโรงนา

ความเสียหายในยุคดังกล่าวไม่ได้เกิดขึ้นกับผู้คนเท่านั้น แต่ยังเกิดกับโบราณสถาน หนังสือ งานศิลปะ วัด และสิ่งของทางวัฒนธรรมจำนวนมากด้วย

ในบางพื้นที่ของชนบท ประชาชนเคยนำอิฐและวัสดุจาก กำแพงเมืองจีน ไปใช้สร้างบ้าน โรงนา หรือสิ่งปลูกสร้างอื่น เนื่องจากกำแพงบางช่วงอยู่ห่างไกล ขาดการดูแล และถูกมองว่าเป็นแหล่งวัสดุก่อสร้างที่หาได้ง่าย

อย่างไรก็ตาม การระบุว่ารัฐบาลจีนมีนโยบายส่วนกลางสั่งให้รื้อกำแพงเมืองจีนโดยตรงอาจกว้างเกินหลักฐานที่มี ความเสียหายจำนวนมากเกิดจากการขาดการอนุรักษ์ การนำอิฐไปใช้โดยคนในท้องถิ่น การก่อสร้าง และการเสื่อมสภาพตามธรรมชาติ ไม่ได้เกิดเฉพาะในช่วงการปฏิวัติวัฒนธรรมเท่านั้น

ต่อมาจีนเริ่มให้ความสำคัญกับการอนุรักษ์กำแพงเมืองจีนมากขึ้น และในปี 1987 กำแพงเมืองจีนได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลกโดยองค์การยูเนสโก

5. เหมาเคยพูดว่าจะส่งผู้หญิงจีน 10 ล้านคนไปอเมริกา

ในช่วงปลายชีวิต เหมา เจ๋อตุง ยังเคยสร้างความประหลาดใจระหว่างการพบกับ เฮนรี คิสซิงเจอร์ ที่ปรึกษาด้านความมั่นคงแห่งชาติของสหรัฐอเมริกาในปี 1973

บันทึกการสนทนาของกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ ระบุว่า เหมาพูดในเชิงล้อเล่นว่า จีนอาจส่งผู้หญิงจำนวน 10 ล้านคนไปยังสหรัฐฯ เพื่อเพิ่มประชากรและสร้างปัญหาให้กับอเมริกา บทสนทนาดังกล่าวเต็มไปด้วยเสียงหัวเราะ และคิสซิงเจอร์ก็ตอบกลับในลักษณะเล่นไปตามมุก

คำพูดนี้จึงไม่ใช่ข้อเสนอทางการทูตที่จีนเตรียมดำเนินการจริง แต่เป็นการพูดเล่นหรือเสียดสีระหว่างการสนทนา ถึงอย่างนั้น การพูดถึงผู้หญิงเสมือนเป็นสิ่งที่สามารถส่งมอบระหว่างประเทศก็สะท้อนมุมมองและรูปแบบอารมณ์ขันที่อาจฟังดูไม่เหมาะสมอย่างมากในปัจจุบัน

เรื่องเหล่านี้บอกอะไรเกี่ยวกับยุคเหมาเจ๋อตุง?

ทั้ง 5 เรื่องอาจดูแตกต่างกัน ตั้งแต่มะม่วง แสตมป์ เสื้อผ้า ครู ไปจนถึงกำแพงเมืองจีน แต่มีจุดร่วมเดียวกัน คือสภาพสังคมที่การเมืองและอุดมการณ์แทรกเข้าไปอยู่ในชีวิตประจำวันแทบทุกด้าน

เมื่อการยกย่องผู้นำ การกำหนดว่าใครเป็นศัตรู และการทำตามกระแสมีอำนาจเหนือเหตุผล สิ่งของธรรมดาก็อาจกลายเป็นสัญลักษณ์ทางการเมือง ส่วนคำพูดเพียงไม่กี่คำอาจนำไปสู่ผลลัพธ์ร้ายแรงได้

การอ่านประวัติศาสตร์ช่วงนี้จึงไม่ควรหยุดอยู่เพียงความรู้สึกว่า “แปลก” หรือ “เหลือเชื่อ” แต่ควรช่วยให้เราเห็นอันตรายของสังคมที่ไม่เปิดพื้นที่ให้ตั้งคำถาม ไม่ยอมรับความคิดที่แตกต่าง และปล่อยให้การกล่าวหาทางการเมืองมีอำนาจเหนือศักดิ์ศรีและชีวิตของผู้คน