กัมพูชาได้นั่งกรรมการยูเนสโก 5 ปี เรื่องมรดกวัฒนธรรมไทยต้องจับตาอะไร

กัมพูชาได้รับเลือกเป็นสมาชิกคณะกรรมการด้านมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของยูเนสโก วาระ 2569-2573 ทำให้หลายฝ่ายในไทยจับตาว่า ประเด็นวัฒนธรรมร่วมภูมิภาคจะถูกพูดถึงเข้มขึ้นหรือไม่

กัมพูชาได้รับเลือกเข้าเป็นสมาชิกคณะกรรมการระหว่างรัฐบาลว่าด้วยการปกป้องมรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของยูเนสโก วาระปี 2569-2573 เรื่องนี้ไม่ใช่แค่ข่าวการทูตวัฒนธรรมของประเทศเพื่อนบ้าน แต่ยังเป็นประเด็นที่คนไทยจำนวนมากจับตา เพราะเกี่ยวข้องกับเวทีที่ใช้พิจารณา “มรดกวัฒนธรรมที่ยังมีชีวิต” ของแต่ละประเทศ

ตามรายงานของ The Phnom Penh Post กัมพูชาได้รับเลือกในการประชุมสมัยที่ 11 ของรัฐภาคีอนุสัญญาปี 2003 ว่าด้วยการสงวนรักษามรดกทางวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ ซึ่งจัดขึ้นที่สำนักงานใหญ่ยูเนสโก กรุงปารีส ระหว่างวันที่ 17-18 มิถุนายน 2569 โดยมีรัฐภาคีเข้าร่วม 185 ประเทศ

คณะกรรมการชุดนี้มีบทบาทสำคัญในระบบมรดกวัฒนธรรมของยูเนสโก เพราะเกี่ยวข้องกับการขับเคลื่อนอนุสัญญา ให้คำแนะนำด้านแนวปฏิบัติที่ดี และพิจารณาเรื่องที่เกี่ยวกับการขึ้นทะเบียนหรือการสนับสนุนด้านการอนุรักษ์มรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้

พูดให้ง่ายขึ้น นี่คือหนึ่งในเวทีที่ประเทศต่าง ๆ ใช้อธิบายว่า วัฒนธรรมของตนควรถูกเข้าใจ ปกป้อง และส่งต่ออย่างไรในระดับนานาชาติ

ประเด็นที่ไทยจับตาอยู่ตรงไหน

เหตุผลที่ข่าวนี้ถูกพูดถึงในไทย ไม่ได้อยู่ที่กัมพูชาได้รับเลือกเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่บริบทของภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งหลายวัฒนธรรมมีความใกล้เคียง เชื่อมโยง หรือมีรากประวัติศาสตร์ทับซ้อนกัน

ต้นฉบับข่าวระบุว่า ฝ่ายกัมพูชามีท่าทีต้องการใช้บทบาทในคณะกรรมการเพื่อปกป้องมรดกทางวัฒนธรรมของตนเอง และคัดค้านข้อเสนอที่เห็นว่ายังมีข้อถกเถียงเรื่องที่มาทางประวัติศาสตร์ หรือมีลักษณะใกล้เคียงกับวัฒนธรรมของประเทศอื่น

จุดนี้ทำให้สังคมไทยจับตาว่า หากไทยผลักดันรายการทางวัฒนธรรมใหม่ในอนาคต เช่น มวยไทย ชุดไทย หรือองค์ประกอบทางวัฒนธรรมอื่น ๆ อาจมีการตั้งคำถามหรืออภิปรายจากบางประเทศสมาชิกมากขึ้น

แต่สิ่งที่ต้องแยกให้ชัดคือ การได้เป็นกรรมการไม่ได้แปลว่าประเทศใดประเทศหนึ่งสามารถตัดสินผลได้ตามลำพัง กระบวนการของยูเนสโกต้องพิจารณาจากคณะกรรมการทั้งชุด เอกสารประกอบ หลักฐานทางประวัติศาสตร์ ข้อมูลจากชุมชนผู้สืบทอด และกรอบของอนุสัญญา ไม่ใช่การตัดสินด้วยกระแสสังคมหรือความเห็นของชาติใดชาติหนึ่งเท่านั้น

ยูเนสโกไม่ได้ขึ้นทะเบียนเพื่อบอกว่า “ใครเป็นเจ้าของแต่เพียงผู้เดียว” เสมอไป

หนึ่งในความเข้าใจผิดที่มักเกิดขึ้นเวลามีข่าววัฒนธรรมไทย-กัมพูชา คือการมองการขึ้นทะเบียนของยูเนสโกเหมือนการประกาศกรรมสิทธิ์เด็ดขาด

ในความเป็นจริง มรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้หมายถึงสิ่งที่ยังมีการปฏิบัติ ถ่ายทอด และมีความหมายต่อชุมชน เช่น ศิลปะการแสดง พิธีกรรม เทศกาล งานช่างฝีมือ อาหาร หรือองค์ความรู้ท้องถิ่น บางรายการอาจเป็นของประเทศใดประเทศหนึ่งเสนอเดี่ยว บางรายการอาจเป็นมรดกร่วมหลายประเทศได้ ขึ้นอยู่กับลักษณะของวัฒนธรรมนั้นและแฟ้มเสนอชื่อ

ประเทศไทยมีรายการมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ซึ่งอยู่ในรายชื่อของยูเนสโกแล้วหลายรายการ เช่น โขน นวดไทย โนรา สงกรานต์ และต้มยำกุ้ง โดยหน้าอย่างเป็นทางการของยูเนสโกระบุรายการของไทยรวมถึง Songkran in Thailand และ Tomyum Kung ด้วย

สำหรับคนอ่านไทย ข่าวนี้จึงควรถูกมองเป็น “สัญญาณให้ติดตาม” มากกว่าจะสรุปทันทีว่าไทยจะเสียเปรียบหรือถูกขวางแน่นอน เพราะการเสนอวัฒนธรรมขึ้นทะเบียนต้องอาศัยการทำงานเชิงเอกสาร การทูตวัฒนธรรม และการอธิบายคุณค่าของชุมชนอย่างรอบด้าน

บทบาทใหม่ของกัมพูชาบอกอะไรกับภูมิภาค

การที่กัมพูชาได้ที่นั่งในคณะกรรมการช่วงปี 2569-2573 สะท้อนว่าเวทีวัฒนธรรมระหว่างประเทศกำลังมีน้ำหนักมากขึ้นสำหรับประเทศในอาเซียน ไม่ใช่แค่เรื่องภาพลักษณ์ แต่เกี่ยวกับอัตลักษณ์ การท่องเที่ยว เศรษฐกิจสร้างสรรค์ และความรู้สึกของประชาชน

ในมุมของไทย สิ่งที่ควรจับตาต่อคือ ไทยจะเตรียมแฟ้มข้อมูลทางวัฒนธรรมอย่างไร จะสื่อสารกับประชาคมโลกแบบไหน และจะอธิบายความหลากหลายทางวัฒนธรรมในภูมิภาคโดยไม่ทำให้กลายเป็นความขัดแย้งเกินจำเป็นได้อย่างไร

ข่าวนี้จึงไม่ควรถูกอ่านด้วยอารมณ์แข่งขันเพียงอย่างเดียว แต่ควรอ่านในฐานะบททดสอบสำคัญของการทูตวัฒนธรรมยุคใหม่ ว่าประเทศในภูมิภาคเดียวกันจะปกป้องมรดกของตน พร้อมกับยอมรับความซับซ้อนของประวัติศาสตร์ร่วมกันได้มากแค่ไหน

• กัมพูชาได้รับเลือกเป็นสมาชิกคณะกรรมการมรดกวัฒนธรรมที่จับต้องไม่ได้ของยูเนสโก วาระ 2569-2573
• ประเด็นที่ไทยจับตา คือความเป็นไปได้ที่มวยไทย ชุดไทย หรือวัฒนธรรมอื่นอาจถูกอภิปรายมากขึ้นในเวทีนานาชาติ
• การได้เป็นกรรมการไม่ได้หมายความว่าประเทศใดประเทศหนึ่งตัดสินผลได้ลำพัง
• กระบวนการยูเนสโกให้ความสำคัญกับเอกสาร หลักฐาน ชุมชนผู้สืบทอด และการพิจารณาของคณะกรรมการ
• ข่าวนี้ควรถูกมองเป็นประเด็นการทูตวัฒนธรรม มากกว่าการสรุปว่าเกิดผลกระทบแน่นอนแล้ว