ภาพผู้หญิงอิหร่านถอดฮิญาบดูเปลี่ยนไป แต่ความจริงยังไม่ใช่เสรีภาพเต็มที่

ภาพผู้หญิงบางส่วนในอิหร่านที่นั่งดื่มกาแฟในคาเฟ่กลางกรุงเตหะรานโดยไม่สวมฮิญาบ กลายเป็นภาพที่หลายคนทั่วโลกหยุดมอง เพราะสำหรับประเทศที่มีกฎการแต่งกายเข้มงวดมายาวนาน ภาพแบบนี้ดูเหมือนสัญญาณว่าบางอย่างกำลังเปลี่ยนไป

แต่เอาจริง ๆ นะ ถ้ามองลึกกว่าภาพในคาเฟ่ เรื่องนี้ยังพูดได้ไม่เต็มปากว่าเป็น “เสรีภาพ” เพราะกฎหมายและแรงกดดันต่อผู้หญิงอิหร่านยังไม่ได้หายไปไหน หลายคนอาจถอดฮิญาบได้ในบางพื้นที่ แต่ไม่ได้หมายความว่าจะปลอดภัยจากการถูกเรียกตัว ถูกปรับ หรือถูกกดดันจากเจ้าหน้าที่

กรณีของ “เอลนาซ” จิตรกรวัย 32 ปีในเตหะราน สะท้อนภาพนี้ได้ชัด เธอมองว่าการเห็นผู้หญิงไม่สวมฮิญาบในที่สาธารณะไม่ได้แปลว่ารัฐบาลเปลี่ยนท่าทีต่อสิทธิสตรีจริง ๆ เพราะใต้ภาพที่ดูผ่อนคลายลง ยังมีข้อจำกัดเดิมซ่อนอยู่ โดยเฉพาะสิทธิพื้นฐานของผู้หญิงที่ยังถูกควบคุมในหลายด้าน

กฎบังคับให้ผู้หญิงสวมฮิญาบในที่สาธารณะของอิหร่านมีรากมาจากช่วงหลังการปฏิวัติอิสลาม ปี 1979 และกลายเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์สำคัญของระบบการเมืองศาสนาในประเทศนี้มานานหลายสิบปี จุดที่ทำให้ประเด็นนี้ระเบิดขึ้นอีกครั้ง คือการเสียชีวิตของ มาห์ซา อามินี ในปี 2022 หลังถูกควบคุมตัวจากข้อกล่าวหาเกี่ยวกับการแต่งกาย ซึ่งนำไปสู่การประท้วงใหญ่ในอิหร่านช่วงปี 2022-2023

ที่หลายคนเข้าใจผิดคือ การไม่เห็นรถตู้ของ “ตำรวจศีลธรรม” บ่อยเหมือนเดิม ไม่ได้แปลว่าระบบบังคับใช้กฎหมายหายไปแล้ว รายงานของสื่อต่างประเทศและองค์กรสิทธิมนุษยชนยังระบุว่า ผู้หญิงที่ไม่สวมฮิญาบยังอาจถูกเรียกตัวได้ ร้านกาแฟอาจถูกปิดหากไม่บังคับใช้กฎ และผู้หญิงจำนวนไม่น้อยยังต้องสวมฮิญาบเมื่อเข้าไปในธนาคาร สถานศึกษา มหาวิทยาลัย หรืออาคารราชการ

ภาพที่เกิดขึ้นในเมืองใหญ่อย่างเตหะรานจึงเป็นภาพสองชั้น ชั้นแรกคือผู้หญิงบางส่วนกล้าท้าทายกฎมากขึ้น เดินในที่สาธารณะโดยไม่คลุมผม หรือใช้ชีวิตในพื้นที่กึ่งสาธารณะอย่างคาเฟ่ได้มากกว่าเมื่อหลายปีก่อน แต่อีกชั้นหนึ่งคือเจ้าของร้าน คนทำงาน และผู้หญิงที่อยู่ในพื้นที่เหล่านั้นยังต้องแบกรับความเสี่ยงแทนภาพสวย ๆ ที่ถูกแชร์ออกไป

“ซาห์รา” หญิงวัย 57 ปีจากเมืองอิสฟาฮาน ให้มุมมองที่ชวนสะเทือนใจ เธอบอกว่าดีใจแทนผู้หญิงรุ่นใหม่ เพราะเมื่อ 3 ปีก่อน ภาพแบบนี้แทบเป็นแค่ความฝัน สำหรับเธอ ช่วงวัยสาวผ่านไปแล้วโดยไม่มีโอกาสได้ใช้เสรีภาพแบบที่เห็นในวันนี้ คำพูดนี้ทำให้เรื่องฮิญาบในอิหร่านไม่ใช่แค่เรื่องผ้าคลุมศีรษะ แต่เป็นเรื่องของชีวิตที่ถูกจำกัดมานานเกินไป

ขณะเดียวกัน “เนกิน” เจ้าของคาเฟ่วัย 34 ปี กลับมองอีกด้านหนึ่ง เธอบอกว่าภาพผู้หญิงไม่สวมฮิญาบในคาเฟ่อาจดูสวยเมื่อถูกแชร์ไปทั่วโลก แต่เจ้าของร้านต้องรับผลตามมา ทั้งการถูกปิดร้าน ถูกปรับ และต้องเผชิญแรงกดดันจากเจ้าหน้าที่ ประโยคของเธอแรงมาก เพราะเธอบอกประมาณว่า สิ่งที่บางคนเรียกว่าเสรีภาพ อาจเป็นเสรีภาพของคนที่อยู่ในภาพ แต่ไม่ใช่ของคนที่ต้องรับผลหลังกล้องดับลง

ส่วนตัวมองว่า ประเด็นนี้ต้องเขียนด้วยความระวัง เพราะถ้าเล่าแค่ว่า “ผู้หญิงอิหร่านเริ่มถอดฮิญาบแล้ว” อาจทำให้คนอ่านเข้าใจผิดว่าอิหร่านกำลังเปิดเสรีเต็มตัว ทั้งที่ความจริงยังมีพื้นที่สีเทาอยู่มาก การต่อต้านของผู้หญิงเกิดขึ้นจริง ความกล้าหาญเกิดขึ้นจริง แต่โครงสร้างกฎหมายและอำนาจรัฐก็ยังคงอยู่จริงเหมือนกัน

องค์การนิรโทษกรรมสากลเคยระบุว่า ทางการอิหร่านยังใช้มาตรการหลายรูปแบบกับผู้หญิงที่ต่อต้านกฎการคลุมศีรษะ ตั้งแต่การคุกคาม การเรียกตัว การปรับ การจับกุม ไปจนถึงผลกระทบต่อการทำงานและการศึกษา ข้อมูลนี้ทำให้เห็นว่า ความเปลี่ยนแปลงบนท้องถนนไม่ได้เดินไปพร้อมกับความเปลี่ยนแปลงทางกฎหมายเสมอไป

ปี 2024 ยังมีรายงานว่าอิหร่านชะลอการบังคับใช้กฎหมายฮิญาบฉบับที่เข้มงวดขึ้น ซึ่งมีบทลงโทษหนักกว่าเดิม แต่การชะลอไม่ได้เท่ากับการยกเลิกกฎเดิม ผู้หญิงจำนวนมากจึงยังอยู่ในสภาพที่ต้องประเมินความเสี่ยงทุกวัน ว่าพื้นที่ไหนถอดได้ พื้นที่ไหนไม่ควรเสี่ยง และสถานที่ไหนยังบังคับให้ต้องปฏิบัติตาม

เรื่องนี้จึงไม่ใช่ข่าวแบบขาวกับดำ ถ้ามองจากด้านหนึ่ง ภาพผู้หญิงอิหร่านที่ไม่สวมฮิญาบในคาเฟ่คือสัญญาณของการต่อต้านที่เดินหน้าต่อหลังการเสียชีวิตของมาห์ซา อามินี แต่ถ้ามองอีกด้าน มันก็เป็นภาพที่เกิดขึ้นภายใต้ระบบควบคุมที่ยังไม่ยอมปล่อยมือจากร่างกายและการแต่งกายของผู้หญิง

คำถามที่น่าคิดต่อคือ ถ้าผู้หญิงคนหนึ่งถอดฮิญาบได้เฉพาะบางถนน บางคาเฟ่ หรือบางช่วงเวลาที่รัฐเลือกจะไม่ลงมือ นั่นควรถูกเรียกว่าเสรีภาพแล้วหรือยัง?