แฟนดอมชาวญี่ปุ่นกําลังมีช่วงเวลาที่ไม่ดีในประเทศจีน

ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา แฟนดอมชาวญี่ปุ่นในประเทศจีนกำลังเผชิญช่วงเวลาที่เรียกได้ว่า “อึดอัด” มากกว่าครั้งไหน ๆ และครั้งนี้ไม่ใช่เรื่องของรสนิยมป๊อปคัลเจอร์ธรรมดา แต่เป็นผลพวงจากการเมือง ชาตินิยม และอารมณ์สาธารณะที่กำลังเปลี่ยนทิศทาง

วัฒนธรรมญี่ปุ่นเคยมีฐานแฟนเหนียวแน่นในจีนอย่างยาวนาน ตั้งแต่อนิเมะ มังงะ เกม ไอดอล ไปจนถึงแฟชั่นและไลฟ์สไตล์ คนรุ่นใหม่จำนวนมากเติบโตมากับผลงานจากญี่ปุ่น และแฟนดอมเหล่านี้เคยดำรงอยู่ค่อนข้างสงบ แม้จะมีความตึงเครียดทางประวัติศาสตร์ระหว่างสองประเทศเป็นฉากหลัง

แต่บรรยากาศในช่วงหลังเริ่มเปลี่ยนไปอย่างเห็นได้ชัด แฟนดอมญี่ปุ่นในจีนไม่ได้ถูกมองว่าเป็นเพียง “คนชอบการ์ตูน” หรือ “ผู้บริโภควัฒนธรรมต่างชาติ” อีกต่อไป หากแต่เริ่มถูกดึงเข้าไปอยู่ในสนามความขัดแย้งเชิงอัตลักษณ์และการเมืองโดยไม่รู้ตัวหนึ่งในปัจจัยสำคัญคือกระแสชาตินิยมที่เข้มข้นขึ้นในสังคมจีน การวิพากษ์ญี่ปุ่นในประเด็นประวัติศาสตร์ ความมั่นคง และการเมืองระหว่างประเทศ มักลามมาถึงวัฒนธรรมร่วมสมัยอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ ผลงานบันเทิงจากญี่ปุ่นจึงถูกเพ่งเล็งมากขึ้น ไม่ใช่ในฐานะงานศิลปะ แต่ในฐานะ “สัญลักษณ์ของประเทศคู่แข่ง”แฟนดอมญี่ปุ่นจำนวนไม่น้อยเริ่มเผชิญแรงกดดันในโลกออนไลน์ ตั้งแต่การถูกโจมตีว่า “ไม่รักชาติ” การถูกกล่าวหาว่าหลงใหลวัฒนธรรมของประเทศที่มีประวัติขัดแย้งกับจีน ไปจนถึงการถูกรายงานบัญชีหรือคอนเทนต์ในแพลตฟอร์มออนไลน์เพียงเพราะแสดงความชื่นชอบตัวละครหรือศิลปินญี่ปุ่น

ในบางกรณี ร้านค้า อีเวนต์ หรือกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับอนิเมะและไอดอลญี่ปุ่นถูกยกเลิกหรือจำกัดอย่างเงียบ ๆ ผู้จัดงานเลือก “ไม่เสี่ยง” มากกว่าจะเผชิญแรงต้านจากกระแสสังคมและกฎระเบียบที่คลุมเครือ สิ่งเหล่านี้ทำให้พื้นที่ของแฟนดอมค่อย ๆ แคบลง แม้จะไม่ได้มีคำสั่งห้ามอย่างเป็นทางการก็ตามสิ่งที่ทำให้สถานการณ์ยิ่งซับซ้อน คือแฟนดอมเองก็แตกออกเป็นหลายกลุ่ม บางส่วนพยายามลดการแสดงตัวตน หลีกเลี่ยงประเด็นอ่อนไหว และย้ำว่าการชื่นชอบวัฒนธรรมญี่ปุ่นไม่เกี่ยวกับการเมือง ขณะที่อีกส่วนเริ่มตั้งคำถามกลับว่า เหตุใดรสนิยมส่วนบุคคลจึงต้องถูกผูกโยงกับความจงรักภักดีต่อชาติ

นักวิเคราะห์วัฒนธรรมมองว่า สิ่งที่เกิดขึ้นกับแฟนดอมญี่ปุ่นในจีน ไม่ใช่เรื่องเฉพาะกลุ่ม แต่เป็นภาพสะท้อนของสภาพแวดล้อมที่ “ความบันเทิงไม่ปลอดภัยทางการเมืองอีกต่อไป” เมื่ออารมณ์สาธารณะถูกกำหนดด้วยบริบทระหว่างประเทศ งานศิลปะและแฟนคลับก็ยากจะหลีกหนีแรงดึงดูดนั้นในมุมของอุตสาหกรรม นี่คือสัญญาณเตือนสำหรับบริษัทญี่ปุ่นที่เคยพึ่งพาตลาดจีนอย่างหนัก การเข้าถึงผู้บริโภคจีนอาจยังเป็นไปได้ แต่ต้องเดินบนเส้นที่ระมัดระวังมากขึ้น ทั้งด้านเนื้อหา การตลาด และการสื่อสาร เพราะความผิดพลาดเพียงเล็กน้อยอาจถูกตีความในกรอบการเมืองทันทีท้ายที่สุด “ช่วงเวลาไม่สวยงาม” ของแฟนดอมญี่ปุ่นในจีน ไม่ได้หมายความว่าความนิยมจะหายไปในชั่วข้ามคืน แต่หมายถึงการเปลี่ยนสถานะ จากสิ่งที่เคยเป็นพื้นที่หลบหนีจากโลกความจริง กลายเป็นพื้นที่ที่ต้องคอยระวังสายตาและการตีความและนั่นอาจเป็นเรื่องน่าเศร้าที่สุดของวัฒนธรรมป๊อป เมื่อการ์ตูน เพลง หรือคาแรกเตอร์ที่ควรทำหน้าที่มอบความสุข กลับต้องแบกรับน้ำหนักของการเมืองระหว่างประเทศโดยที่มันไม่เคยร้องขอ