จับตา 3 ชาติคาบเกี่ยวภูมิภาค กับกระแสข่าวลือการขอเข้าร่วมอาเซียน ชาติสมาชิกที่ 12

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้มีโอกาสอ่านบทความวิเคราะห์ด้านการต่างประเทศชิ้นหนึ่ง ซึ่งกล่าวถึงกระแสที่น่าสนใจยิ่งในแวดวงการทูตระดับภูมิภาค นั่นคือ การที่ชื่อของประเทศนอกเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ 3 ประเทศ ได้แก่ บังกลาเทศ, ปาปัวนิวกินี และฟิจิ ถูกหยิบยกขึ้นมาในฐานะชาติที่มี “แนวคิด” หรือ “ความสนใจ” ในการเข้าใกล้สถานะ สมาชิกสมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (อาเซียน)

แม้ในเชิงข้อเท็จจริง ยังไม่มีประเทศใดในรายชื่อนี้ยื่นคำร้องอย่างเป็นทางการเพื่อขอเข้าเป็นสมาชิกอาเซียน แต่การที่ชื่อของประเทศเหล่านี้ปรากฏขึ้นอย่างต่อเนื่องในวงสนทนาทางการทูต และในรายงานเชิงวิเคราะห์ของสื่อต่างประเทศ สะท้อนให้เห็นอย่างชัดเจนว่า อาเซียนกำลังก้าวขึ้นเป็นเวทีความร่วมมือระดับภูมิภาคที่มีน้ำหนักและอิทธิพลมากขึ้นในสายตานานาชาติ

อาเซียน จากกลุ่มภูมิภาค สู่ศูนย์กลางยุทธศาสตร์อินโด-แปซิฟิก

ในปัจจุบัน อาเซียนมิได้เป็นเพียงเวทีความร่วมมือของประเทศเพื่อนบ้านในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เท่านั้น หากแต่เป็นกลุ่มภูมิรัฐศาสตร์ที่มีประชากรรวมกว่า 600 ล้านคน มีศักยภาพทางเศรษฐกิจสูง และตั้งอยู่บนจุดยุทธศาสตร์สำคัญของภูมิภาคอินโด-แปซิฟิก

หลักการดำเนินงานของอาเซียนที่ยึดถือ ฉันทามติ ความเสมอภาค และการไม่แทรกแซงกิจการภายในของกันและกัน ทำให้อาเซียนถูกมองว่าเป็นกรอบความร่วมมือที่ “ยืดหยุ่น เปิดกว้าง และไม่กดดัน” ประเทศนอกภูมิภาคจำนวนไม่น้อยจึงพยายามกระชับความสัมพันธ์กับอาเซียนให้แน่นแฟ้นยิ่งขึ้น ไม่ว่าจะในมิติการค้า ความมั่นคง หรือการทูตพหุภาคี

บังกลาเทศ ประตูเชื่อมเอเชียใต้–เอเชียตะวันออกเฉียงใต้

บังกลาเทศ เป็นหนึ่งในประเทศเศรษฐกิจเกิดใหม่ที่เติบโตอย่างรวดเร็วในเอเชียใต้ และมีที่ตั้งเชิงยุทธศาสตร์ซึ่งเชื่อมต่อกับเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โดยทางบกและทางทะเล

ความสนใจของบังกลาเทศต่ออาเซียน มักถูกวิเคราะห์ในบริบทของ การค้า การลงทุน โครงสร้างพื้นฐาน และโลจิสติกส์ โดยเฉพาะการเข้าเป็นส่วนหนึ่งของห่วงโซ่อุปทานในภูมิภาค อย่างไรก็ดี อุปสรรคสำคัญที่ไม่อาจมองข้ามได้คือ บังกลาเทศมิได้ตั้งอยู่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ตามนิยามทางภูมิศาสตร์ของอาเซียน

ปาปัวนิวกินี เพื่อนบ้านใกล้ชิดอาเซียนในมหาสมุทรแปซิฟิก

ปาปัวนิวกินี ถือเป็นประเทศในโอเชียเนียที่มีความใกล้ชิดกับอาเซียนมากที่สุด ทั้งในแง่ภูมิศาสตร์และความสัมพันธ์เชิงยุทธศาสตร์กับอินโดนีเซีย โดยเฉพาะบริเวณพรมแดนบนเกาะนิวกินี

การเข้าใกล้อาเซียนของปาปัวนิวกินีมีนัยสำคัญด้าน ความมั่นคงชายแดน การพัฒนาเศรษฐกิจ และบทบาทในภูมิภาคอินโด-แปซิฟิก แม้จะมีการเข้าร่วมกิจกรรมกับอาเซียนในบางกรอบในฐานะหุ้นส่วนหรือผู้มีส่วนร่วม แต่การก้าวไปสู่สถานะสมาชิกเต็มรูปแบบยังคงเป็นเรื่องที่ห่างไกลจากความเป็นจริง

ฟิจิ เสียงของหมู่เกาะแปซิฟิกที่ต้องการเวทีใหญ่ขึ้น

ฟิจิ เป็นประเทศหมู่เกาะที่มีบทบาทนำในแปซิฟิกใต้ และมีความเคลื่อนไหวทางการทูตอย่างต่อเนื่องในเวทีระหว่างประเทศ ความสนใจต่ออาเซียนของฟิจิสะท้อนความต้องการขยายพื้นที่การเจรจาในประเด็นสำคัญ อาทิ การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การพัฒนาอย่างยั่งยืน และความมั่นคงในภูมิภาค

อย่างไรก็ตาม ระยะทางทางภูมิศาสตร์ รวมถึงข้อกำหนดตามกฎบัตรอาเซียน ทำให้การเข้าเป็นสมาชิกเต็มรูปแบบของฟิจิยังคงเป็นไปได้ยากในทางปฏิบัติ

กฎบัตรอาเซียน เส้นแบ่งที่ชัดเจน

ตามกฎบัตรอาเซียน ประเทศที่จะเข้าเป็นสมาชิกต้องตั้งอยู่ใน ภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และต้องได้รับความเห็นชอบจากประเทศสมาชิกทั้งหมดโดยเอกฉันท์ ซึ่งปัจจุบันมีจำนวน 11 ประเทศ

เงื่อนไขดังกล่าวถือเป็นอุปสรรคสำคัญของทั้งบังกลาเทศ ปาปัวนิวกินี และฟิจิ แม้จะมีผลประโยชน์ร่วมและความสัมพันธ์อันดีกับอาเซียน แต่ก็ยังไม่สอดคล้องกับกรอบกติกาพื้นฐานของการเป็นสมาชิก

บทสรุป

กรณีของทั้งสามประเทศ อาจยังไม่ใช่เรื่องของ “การเข้าเป็นสมาชิก” ในเร็ววัน หากแต่เป็นภาพสะท้อนที่ชัดเจนว่า อาเซียนได้ยกระดับบทบาทของตนเอง จากกลุ่มความร่วมมือระดับภูมิภาค สู่ศูนย์กลางทางการเมืองและเศรษฐกิจที่ประเทศนอกภูมิภาคให้ความสนใจอย่างจริงจัง

ในอนาคต ความร่วมมือในฐานะ หุ้นส่วน คู่เจรจา หรือผู้สังเกตการณ์ จะยังคงเป็นช่องทางสำคัญที่ทำให้อาเซียนเชื่อมโยงกับโลกภายนอกได้อย่างแนบแน่น โดยไม่จำเป็นต้องขยายสมาชิกภาพ แต่ยังคงรักษาเอกลักษณ์และเสถียรภาพของภูมิภาคไว้ได้อย่างมั่นคง