วัฒนธรรมการให้ของขวัญของคนญี่ปุ่น

วันนี้ผมจะพาทุกคนมาสู่โลกของ "วัฒนธรรมการให้ของขวัญ" ของญี่ปุ่นครับ...

ฟังดูธรรมดาใช่ไหมครับ...? แต่ผมขอบอกเลยว่า "การให้ของขวัญของคนญี่ปุ่น มันมีชั้นเชิงและรายละเอียดที่ลึกซึ้งกว่าที่เราคิดเยอะเลยครับ... และ มันสะท้อนอะไรหลายอย่างเกี่ยวกับสังคมญี่ปุ่นที่น่าสนใจมาก..."

เริ่มจากคำว่า "โอมิยาเกะ" หลายคนอาจรู้จักคำนี้ในความหมายว่าของฝาก... แต่จริงๆ แล้ว "โอมิยาเกะ" ไม่ใช่แค่ของฝากธรรมดาๆนะครับ... แต่มันคือของที่คนญี่ปุ่นซื้อกลับมาให้เพื่อนร่วมงานหรือคนรู้จัก หลังจากไปเที่ยวที่ไหนสักแห่ง... และสิ่งสำคัญคือ "โอมิยาเกะ" ต้องเป็นของที่ "แบ่งกันกินได้" เช่น ขนมหรือของกินท้องถิ่น... ไม่ใช่ของที่ให้คนใดคนหนึ่งโดยเฉพาะ...

ทำไมถึงเป็นอย่างนั้นล่ะ? คำตอบคือเพราะ "โอมิยาเกะ" มีไว้เพื่อ "รักษาความสัมพันธ์" ในกลุ่ม... การที่คนหนึ่งไปเที่ยวแล้วกลับมาพร้อมของฝากให้ทุกคนในที่ทำงาน มันคือการบอกว่า "ฉันคิดถึงพวกเธอแม้ตอนที่ไม่ได้อยู่ด้วย"... และการที่ทุกคนได้กินของฝากร่วมกัน ก็เป็นการสร้างความรู้สึกเป็นพวกพ้อง... ซึ่งในสังคมญี่ปุ่นที่ให้ความสำคัญกับกลุ่มมาก สิ่งนี้จึงมีความหมายมากกว่าของขวัญทั่วไป...

ที่น่าสนใจกว่านั้นคือ "โอมิยาเกะ" มีกฎที่ไม่เป็นลายลักษณ์อักษรอยู่หลายข้อครับ... เช่น ต้องเป็นของที่ห่อให้ทีละคนเพื่อให้แจกง่าย... ต้องมีจำนวนเพียงพอกับทุกคน และต้องเป็นของที่มีชื่อเสียงของท้องถิ่นนั้นๆ... ซึ่งสิ่งเหล่านี้สะท้อนว่า "คนญี่ปุ่นคิดถึงคนรับมากกว่าตัวเองตั้งแต่ก่อนซื้อของแล้ว" และ นี่คือหัวใจของวัฒนธรรมการให้ของขวัญญี่ปุ่นครับ... มันไม่ใช่แค่การให้ แต่คือการ "คิดเผื่อ" คนรับ...

แต่เดี๋ยวก่อนครับ...!! ผมยังไม่พูดถึงของขวัญอีกประเภทที่สำคัญมากในญี่ปุ่น นั่นคือ "โอะจูเก็น" และ "โอเซโบะ" ครับ... 2 สิ่งนี้คือของขวัญตามฤดูกาล... "โอะจูเก็น" คือ "ของขวัญที่ให้ช่วงกลางปีประมาณเดือนกรกฎาคม" ส่วน "โอเซโบะ" คือ "ของขวัญที่ให้ช่วงปลายปี ประมาณเดือนธันวาคม" และ ของขวัญพวกนี้มักเป็นของใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น สบู่ ผ้าเช็ดตัว หรือของกินคุณภาพดี...

แล้วรู้ไหมครับว่าทำไมคนญี่ปุ่นต้องให้ของขวัญตามฤดูกาลด้วย...? เพราะมันคือการ "รักษาความสัมพันธ์กับคนที่เรามีบุญคุณ" ไม่ว่าจะเป็นญาติผู้ใหญ่ เจ้านาย หรือคนที่ช่วยเหลือเรา... การให้ "โอะจูเก็น" และ "โอเซโบะ" คือการบอกว่า "ฉันยังจำบุญคุณของคุณได้" และ มันก็เป็นโอกาสในการแสดงความขอบคุณ ที่เราไม่ได้พูดออกมาตรงๆในชีวิตประจำวัน... ซึ่งนี่ก็สะท้อนว่า "คนญี่ปุ่นสื่อสารความในใจผ่านการกระทำมากกว่าคำพูดครับ..." และสิ่งที่ผมคิดว่า "ไม่ซ้ำใคร" ที่สุดในวัฒนธรรมการให้ของขวัญญี่ปุ่นคือ แนวคิดเรื่อง "การให้ที่มากกว่าการรับ" คนญี่ปุ่นมีธรรมเนียมว่า "เมื่อได้รับของขวัญแล้ว ต้องตอบแทนด้วยของขวัญที่มีมูลค่าใกล้เคียงหรือมากกว่าเดิม..." ซึ่งเรียกว่า "โอะคะเอะชิ" และ การตอบแทนนี้ไม่ใช่เพราะถูกบังคับ แต่เพราะความรู้สึกว่าไม่ควรเป็นหนี้บุญคุณใคร... ซึ่งสิ่งนี้สะท้อนว่า "คนญี่ปุ่นให้ความสำคัญกับ "ความสมดุล" ในความสัมพันธ์..."

แต่ในทางกลับกัน... วัฒนธรรมนี้ก็ทำให้คนญี่ปุ่นเครียดเหมือนกัน!! เพราะการต้องตอบแทนของขวัญทุกครั้ง ทำให้บางครั้งการรับของขวัญกลายเป็นภาระ... และ บางคนก็หลีกเลี่ยงการรับของขวัญเพื่อไม่ต้องตอบแทน... ซึ่งนี่ก็เป็นอีกด้านที่ทำให้เราเข้าใจสังคมญี่ปุ่นได้ลึกขึ้นว่า "ความเอาใจใส่ที่มากเกินไป บางครั้งก็สร้างความกดดันได้เหมือนกัน...!!"

แล้วเคยสังเกตไหมครับว่า "ในมังงะหรืออนิเมะ เวลาตัวละครให้ของขวัญกัน มักจะมีฉากที่คนให้พูดว่า "สึมะระไน โมโนะ เดสึ งะ" หรือ "ของเล็กๆ น้อยๆ ไม่มีอะไรหรอก..." ทั้งที่จริงๆ ของขวัญนั้นอาจมีราคาแพงหรือตั้งใจเลือกมาอย่างดี... คำพูดนี้ไม่ใช่การถ่อมตัวเท่านั้นครับ แต่มันคือ "มารยาท" ที่สำคัญ... เพราะการพูดแบบนี้คือ "การลดความรู้สึกเป็นหนี้บุญคุณของคนรับ" ซึ่งก็คือ "การแสดงความใส่ใจอีกชั้นหนึ่งนั่นเอง..."

นอกจากนี้ยังมีคำว่า "คิสึไก" หรือ "การเอาใจใส่" ครับ... ซึ่งเป็นหัวใจของการให้ของขวัญญี่ปุ่น... การเลือกของขวัญที่ดีไม่ใช่แค่ของที่มีราคาแพง แต่คือของที่แสดงว่าเรารู้จักคนรับดี เช่น "รู้ว่าเขาชอบอะไร ต้องการอะไร หรือ มีอะไรที่เขาอาจยังไม่มี...?" ซึ่งสิ่งนี้ทำให้ของขวัญในญี่ปุ่นไม่ใช่แค่สิ่งของ แต่คือ "ข้อความ" ที่บอกว่า "ฉันใส่ใจคุณนะ" ผมว่าถ้าเราเข้าใจวัฒนธรรมการให้ของขวัญของญี่ปุ่น เราจะเข้าใจมังงะและอนิเมะญี่ปุ่นได้ลึกขึ้นเยอะเลยครับ... เพราะหลายฉากที่เราอาจมองว่า เป็นแค่การให้ของขวัญธรรมดา แต่จริงๆแล้วมันเต็มไปด้วยความหมายที่ซ่อนอยู่ เช่น ฉากที่ตัวละครยื่นถุงขนมให้เพื่อน หรือ ฉากที่ตัวละครได้รับของขวัญแล้วต้องคิดหนักว่าจะตอบแทนอะไร... สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่แค่การกระทำธรรมดา แต่คือการสื่อสารทางวัฒนธรรมที่ละเอียดอ่อนและงดงาม...

และสุดท้ายนี้... ผมคิดว่า "วัฒนธรรมการให้ของขวัญของญี่ปุ่น สอนให้เรารู้ว่า "การให้ไม่ใช่แค่การส่งของ... แต่คือการส่งความรู้สึก" และ "ของขวัญที่ดีที่สุดไม่ใช่ของที่มีราคาแพง แต่คือของที่แสดงว่าเราใส่ใจคนรับอย่างแท้จริง" ซึ่งบางที เราอาจนำแนวคิดนี้มาปรับใช้ในชีวิตประจำวันของเราได้บ้างก็ได้นะ เช่น การเลือกของขวัญให้ใครสักคนด้วยความคิดถึง หรือ การตอบแทนน้ำใจคนที่ช่วยเหลือเราด้วยความจริงใจ...

แล้วเพื่อนๆล่ะ เคยสังเกตฉากการให้ของขวัญในมังงะหรืออนิเมะเรื่องโปรดกันบ้างไหม...? หรือบางที ครั้งต่อไปที่เราจะให้ของขวัญใครสักคน... ลองคิดถึง "ความรู้สึก" มากกว่า "ราคา" ดูบ้างก็ดีนะครับ... เพราะบางครั้งของขวัญชิ้นเล็กๆที่เลือกด้วยความตั้งใจ... ก็สามารถสร้างความประทับใจได้มากกว่า ของขวัญราคาแพงที่ซื้อมาแบบไม่คิดอะไรเลย...