พ.ร.บ. 4 กองทุนคืออะไร: เงินภาษีบาป 14,000 ล้านต่อปี กับเหตุผลที่ม็อบขอให้ถอนร่าง

เช้าวันที่ 10 พฤศจิกายน กลุ่มผู้ชุมนุมนัดกันหน้าประตู 5 ทำเนียบรัฐบาล เวลา 09.00–12.00 น. ภายใต้ชื่องาน "14 วัน มาตามสัญญา" เพื่อทวงถามความคืบหน้าการถอนร่างพระราชบัญญัติ 4 กองทุน ครบ 14 วันพอดีหลังเครือข่าย 491 องค์กรมายื่นคัดค้านเมื่อวันที่ 27 ตุลาคม แต่หลายคนยังไม่รู้ว่าร่าง 4 ฉบับนี้คืออะไร เงินก้อนไหนกำลังจะเปลี่ยนมือ และเหตุผลเบื้องหลังเสียงคัดค้านที่ดังขนาดนี้

🏛️ 4 กองทุนคือองค์กรอะไรบ้าง

ร่างกฎหมายทั้ง 4 ฉบับที่ถูกขอให้ถอน เป็นร่างแก้ไขกฎหมายขององค์กรและกองทุน 4 แห่งที่มีกฎหมายจัดตั้งของตัวเอง ได้แก่ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ หรือ สสส. ที่ทำงานด้านสร้างเสริมสุขภาพและลดปัจจัยเสี่ยงจากเหล้าและบุหรี่ องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย หรือ ไทยพีบีเอส สื่อสาธารณะที่ไม่แสวงหากำไร กองทุนผู้สูงอายุ ที่ดูแลสวัสดิการและการยังชีพของผู้สูงอายุรายได้น้อย และกองทุนพัฒนาการกีฬาแห่งชาติ ที่อุดหนุนและพัฒนาวงการกีฬาทั้งระดับอาชีพและเยาวชน ทั้ง 4 แห่งมีภารกิจต่างกัน แต่มีสิ่งหนึ่งเหมือนกันคือแหล่งเงินที่หล่อเลี้ยงงานของตัวเอง

💰 เงินภาษีบาป 14,000 ล้านไหลไปไหน

เงินก้อนนั้นคือ "เงินบำรุง" ที่จัดเก็บเพิ่มจากภาษีสรรพสามิตสุราและยาสูบ หรือที่เรียกกันติดปากว่าภาษีบาป เป็นเงินที่กฎหมายกำหนดให้ส่งตรงเข้ากองทุนเพื่อภารกิจเฉพาะด้าน โดยไม่ต้องผ่านการจัดสรรงบประมาณรายจ่ายประจำปี สสส. ได้รับในอัตราเพิ่มร้อยละ 2 ราว 4,000 ล้านบาทต่อปี กองทุนพัฒนาการกีฬาแห่งชาติได้อัตราเดียวกันราว 4,000 ล้านบาทต่อปี กองทุนผู้สูงอายุได้ร้อยละ 2 เช่นกันราว 4,000 ล้านบาทต่อปี ส่วนไทยพีบีเอสได้ร้อยละ 1.5 มีเพดานไม่เกิน 2,000 ล้านบาทต่อปี รวมแล้วราว 14,000 ล้านบาทต่อปี หลักคิดของระบบนี้คือ "ผู้ก่อปัญหาเป็นผู้จ่าย" เงินจากคนซื้อเหล้าและบุหรี่ถูกนำไปแก้ปัญหาสุขภาพและสังคมที่เหล้าและบุหรี่ก่อขึ้นโดยตรง ฝ่ายคัดค้านประเมินว่าการยกเลิกระบบนี้จะทำให้ภาคธุรกิจได้ประโยชน์กว่า 14,000 ล้านบาทต่อปี แต่ตัวเลขนี้เป็นข้อกล่าวหาของฝ่ายคัดค้าน ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่ยุติ เพราะกรมสรรพสามิตยืนยันว่าจะเพิ่มอัตราภาษีสรรพสามิตปกติขึ้นมาทดแทน ผู้ประกอบการจ่ายเท่าเดิม เงินทั้งหมดเข้าคลังเหมือนเดิม

📜 ร่างใหม่จะเปลี่ยนอะไร

ร่างทั้ง 4 ฉบับเสนอโดยนายศุภชัย ใจสมุทร สส.บัญชีรายชื่อ พรรคภูมิใจไทย สาระสำคัญคือยกเลิกการจัดสรรเงินบำรุงตรงจากภาษีสุราและยาสูบ แล้วให้ทั้ง 4 องค์กรเปลี่ยนไปยื่นขอรับการจัดสรรงบประมาณรายจ่ายประจำปีเหมือนหน่วยงานราชการทั่วไป ฝ่ายเสนอร่างย้ำว่าร่างนี้ไม่ได้ยุบ สสส. ไม่ได้ยุบไทยพีบีเอส และไม่ได้ยกเลิกกองทุนผู้สูงอายุหรือกองทุนกีฬา เป็นเพียงการเปลี่ยนวิธีจัดหาและจัดสรรเงินเท่านั้น ที่มาของแนวคิดนี้อยู่ในคำแถลงนโยบายของนายกรัฐมนตรีอนุทิน ชาญวีรกูล ต่อรัฐสภาเมื่อวันที่ 9 เมษายน 2569 ข้อ 22.3 ที่กำหนดให้นำภาษีจากสินค้าที่กระทบเชิงลบต่อสังคมเข้าสู่ระบบงบประมาณแผ่นดินเพื่อรักษาวินัยการเงินการคลัง ร่างทั้ง 4 ฉบับเป็นร่างกฎหมายการเงิน จึงต้องให้นายกรัฐมนตรีลงนามรับรองก่อนเข้าสู่การพิจารณาของสภาผู้แทนราษฎร และจนถึงวันที่ 27 ตุลาคม นายกรัฐมนตรียืนยันว่ายังไม่ได้เซ็นรับรอง อยู่ในระหว่างการพิจารณา ส่วนรองนายกรัฐมนตรีฝ่ายกฎหมาย นายปกรณ์ นิลประพันธ์ ระบุว่าเป็นร่างของพรรคภูมิใจไทย รัฐบาลยังไม่มีร่างประกบ

✊ เหตุผลของฝ่ายคัดค้าน

วันที่ 27 ตุลาคม ขบวนการสร้างเสริมสุขภาพประชาชนและภาคีเครือข่าย 491 องค์กร ประมาณ 700 คน รวมตัวกันที่หน้าองค์การสหประชาชาติแล้วเดินขบวนไปยังประตู 5 ทำเนียบรัฐบาล ยื่นข้อคัดค้าน 5 ประการ ข้อแรกคือการเปลี่ยนระบบจะทำลายงบประมาณเพื่อภารกิจเฉพาะ ทำให้งานขาดความต่อเนื่องและคาดการณ์งบได้ยาก ข้อที่สองคือการแก้ไขกฎหมายยังขาดการศึกษาผลกระทบอย่างรอบด้าน โดยยกมาตรา 82 แห่ง พ.ร.บ.วินัยการเงินการคลังของรัฐ พ.ศ. 2561 มาอ้างว่ากฎหมายจัดตั้งกองทุนเดิมได้รับความคุ้มครอง ข้อที่สามคือความกังวลเรื่องผลประโยชน์ของภาคธุรกิจ ข้อที่สี่คือเมื่อเงินเข้าสู่ระบบงบประมาณรายจ่ายประจำปีแล้ว อาจเปิดช่องให้ฝ่ายการเมืองปรับลดหรือเปลี่ยนแปลงการจัดสรรได้ ข้อที่ห้าคือผลการรับฟังความคิดเห็นของประชาชนระหว่างวันที่ 30 กันยายนถึง 14 ตุลาคม 2569 ซึ่งผู้ไม่เห็นด้วยเป็นเสียงส่วนใหญ่ทุกฉบับ ร่าง พ.ร.บ. สสส. ไม่เห็นด้วยร้อยละ 89.47 ร่างกองทุนผู้สูงอายุร้อยละ 73.12 ร่างไทยพีบีเอส ร้อยละ 72.42 และร่างกองทุนพัฒนาการกีฬา ร้อยละ 67.88 แม้แต่องค์การอนามัยโลกก็ส่งเสียงเข้ามาในเรื่องนี้ โดย นพ.เทดรอส อัดฮานอม เกเบรเยซุส ผู้อำนวยการใหญ่ ส่งจดหมายเปิดผนึกถึงนายกรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 14 ตุลาคม ขอให้ทบทวน เน้นย้ำความจำเป็นในการรักษาเสถียรภาพทางการเงินของ สสส. และชื่นชมว่า สสส. เป็นองค์กรต้นแบบระดับโลกที่เคยได้รับรางวัลเนลสัน แมนเดลา ด้านการสร้างเสริมสุขภาพเมื่อปี 2564 ข้อเรียกร้องของเครือข่ายคือให้ถอนร่างออกจากการเสนอต่อสภาผู้แทนราษฎร หรือให้นายกรัฐมนตรีไม่ลงนามรับรอง พร้อมเสนอให้สภาตั้งคณะกรรมาธิการวิสามัญจากทุกพรรคการเมืองและภาคประชาสังคมมาศึกษาการปฏิรูปทั้ง 4 องค์กรให้มีประสิทธิภาพมากขึ้นแทน

⚖️ ฝ่ายสนับสนุนว่าอย่างไร

อีกด้านหนึ่ง ฝ่ายเสนอร่างยืนยันว่าเหตุผลหลักคือวินัยการเงินการคลัง เงินที่จัดสรรนอกระบบงบประมาณแผ่นดินทำให้งบประมาณกระจัดกระจาย ตรวจสอบได้ยากกว่าหน่วยงานที่ต้องยื่นของบผ่านสภาตามปกติ นายศุภชัยโพสต์เมื่อวันที่ 29 ตุลาคม ตั้งคำถามกลับว่า หลายฝ่ายปากบอกว่าต้องปฏิรูปงบประมาณและรักษาวินัยการคลัง แต่พอมีคนเสนอให้ทำจริงกลับไม่เห็นด้วย และย้ำว่าการเปลี่ยนวิธีจัดสรรเงินจะทำให้การใช้จ่ายเพื่อประโยชน์สาธารณะอยู่ภายใต้ระบบงบประมาณที่ตรวจสอบได้อย่างเป็นระบบมากขึ้น นอกจากนั้น ฝ่ายรัฐบาลยังตั้งคำถามถึงความคุ้มค่าของเงิน สสส. โดยหยิบยกตัวเลขรายได้สะสมกว่า 77,000 ล้านบาทมาตั้งคำถามว่าเงินก้อนนี้สร้างผลลัพธ์ด้านสุขภาพได้มากน้อยแค่ไหน ซึ่งเป็นคำถามที่ชอบธรรมในตัวมันเอง แม้จะเห็นต่างกันเรื่องวิธีแก้ การค้านร่างทั้งหมดไม่ได้แปลว่าระบบเดิมสมบูรณ์แบบ และคำถามเรื่องความโปร่งใสของเงินนอกงบประมาณก็ไม่ได้หายไปเพียงเพราะมีคนค้านมาก ส่วนข้ออ้างของฝ่ายคัดค้านที่ว่าระบบเดิมได้รับความคุ้มครองตามมาตรา 82 นั้น ฝ่ายเสนอร่างก็ยกมาตรา 26 ของกฎหมายฉบับเดียวกันมาตอบโต้ ว่ากฎหมายเปิดช่องให้ทบทวนความเหมาะสมของการจัดสรรรายได้ลักษณะนี้ได้

เรื่องนี้จึงยังไม่จบที่ม็อบหน้าทำเนียบ แต่อยู่ที่โต๊ะของนายกรัฐมนตรี ว่าจะลงนามรับรองร่างทั้ง 4 ฉบับหรือไม่ ถ้าเซ็น ร่างก็เดินหน้าเข้าสภาผู้แทนราษฎร ถ้าไม่เซ็นหรือถอนร่าง เรื่องก็จบตรงนั้น ส่วนผลรับฟังความคิดเห็นที่ผู้ไม่เห็นด้วยเป็นเสียงส่วนใหญ่ทุกฉบับนั้น เป็นเพียงขั้นตอนรับฟังตามรัฐธรรมนูญ ไม่ได้ผูกมัดให้นายกรัฐมนตรีต้องถอนร่างโดยอัตโนมัติ กิจกรรม "14 วัน มาตามสัญญา" เช้าวันที่ 10 พฤศจิกายนจึงเป็นแค่การกลับมาทวงถามความคืบหน้า ไม่ใช่บทสรุปของเรื่อง และที่ต้องแยกให้ชัดคือ กลุ่มที่ปักหลักอยู่เชิงสะพานชมัยมรุเชฐของนายมะโน เครือแก้วนั้นเป็นอีกกลุ่มหนึ่ง เรียกร้องเรื่องลดราคาน้ำมันลิตรละ 10 บาท คนละเรื่องกับกลุ่มที่ทวงถามเรื่องร่าง 4 กองทุน