แม่น้ำสายวิกฤติ สารหนูสูงกว่ามาตรฐานหลายสิบเท่า จี้รัฐถกเมียนมาหยุดเหมืองต้นน้ำ

หน้าแรกหนังสือพิมพ์เดลินิวส์เช้าวันนี้ 10 พฤศจิกายน ยกเรื่องแม่น้ำสายขึ้นเป็นข่าวใหญ่ข้อที่ 4 ว่าแม่น้ำสายวิกฤติ มลพิษพุ่งสูง จี้รัฐถกเมียนมาแก้ไขปัญหาปนเปื้อน หวั่นขยายวงชายแดน ตัวเลขที่ตามมาฟังดูน่าตกใจ สารหนูสูงกว่ามาตรฐานหลายสิบเท่า น้ำขุ่นจนผลิตประปาไม่ได้ ชาวแม่สาย 14 หมู่บ้านขาดน้ำ แต่ก่อนจะตื่นตระหนกกับตัวเลข ต้องอ่านมันให้ถูกก่อน เพราะตัวเลขแต่ละตัวมาจากคนละจุด คนละวัน และไม่ได้หมายถึงน้ำทุกหยดในแม่น้ำสาย

🌡️ ตัวเลขสารหนูต้องอ่านให้ถูก

เกณฑ์มาตรฐานสารหนูในน้ำผิวดินกำหนดไว้ไม่เกิน 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร องค์การอนามัยโลกก็แนะนำค่าสารหนูในน้ำดื่มไว้ที่ 0.010 มิลลิกรัมต่อลิตรเท่ากัน ตัวเลขที่ถูกพูดถึงมากที่สุดคือ 28 เท่า มาจากผลตรวจที่บางจุดวัดได้สูงถึง 0.284 มิลลิกรัมต่อลิตร แต่ตัวเลขนี้เป็นยอดช่วงน้ำหลากเดือนสิงหาคม ไม่ใช่ค่าที่วัดได้วันนี้ ส่วนผลตรวจภาคสนามล่าสุดเมื่อ 6 พฤศจิกายน ที่บ้านหัวฝาย ตำบลแม่สาย พบสารหนู 0.25 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 25 เท่าของเกณฑ์ โดยยังเป็นผลจากชุดทดสอบเบื้องต้นที่รอการยืนยันจากห้องปฏิบัติการ ขณะที่กรมควบคุมมลพิษตรวจพบสารหนูในบางจุดสูงกว่าเกณฑ์มากกว่า 17 เท่า ส่วนจุดสูบน้ำดิบที่ใช้ผลิตประปามีค่าเกินเกณฑ์เพียง 3-5 เท่า จนสามารถผลิตน้ำประปาแจกจ่ายได้ตามปกติแล้ว นอกจากสารหนู ตะกั่วก็เกินเกณฑ์ 4-5 เท่าที่สถานีบ้านหัวฝายและสะพานมิตรภาพไทย-เมียนมาแห่งที่ 2 ส่วนความขุ่นของน้ำดิบพุ่งแตะ 14,000 NTU เทียบกับหน้าแล้งปกติที่ 800-1,000 NTU และช่วงน้ำหลากที่ 3,000-6,000 NTU ตัวเลขทั้งหมดนี้บอกเรื่องเดียวกันว่าน้ำสายปนเปื้อนจริง แต่ความรุนแรงไม่เท่ากันทุกจุดและไม่คงที่ทุกวัน

⛏️ เหมืองต้นน้ำคือต้นตอ

มูลเหตุสำคัญที่ทำให้น้ำสายขุ่นและมีสารหนูสูงคือนักวิชาการและหน่วยงานในพื้นที่ชี้ตรงกันว่าเกิดจากการทำเหมืองแร่ต้นน้ำฝั่งเมียนมา ตั้งแต่หลังน้ำท่วมปี 2567 เป็นต้นมา แม่น้ำสายไม่เคยใสอีกเลย และเหมืองแร่เพิ่มจำนวนขึ้นเรื่อยๆ พร้อมขยับเข้ามาใกล้แนวเขตแดนไทย ล่าสุดบางแห่งห่างชายแดนแม่สายไม่ถึง 10 กิโลเมตร ในจังหวัดท่าขี้เหล็กมีเหมืองทองคำ 12 บริษัท เหมืองแมงกานิส 6 บริษัท เหมืองตะกั่ว 2 บริษัท บวกเหมืองแร่พลวง ดีบุก และแร่หายาก รวมแล้วกว่า 20 แห่ง ทั้งหมดได้รับอนุญาตจากทางการเมียนมาให้ดำเนินกิจการ บางเหมืองตั้งอยู่กลางแม่น้ำสายและบนเนินเขาใกล้บ้านปงถุน ห่างจากชายแดนไทยประมาณ 4-5 กิโลเมตร จนมองเห็นได้จากฝั่งไทย ปัญหานี้จึงไม่ใช่เรื่องน้ำเสียจากชุมชนริมน้ำ แต่เป็นมลพิษข้ามพรมแดนที่ต้นตออยู่นอกเขตอำนาจของไทย

🏠 คนแม่สายเจออะไรบ้าง

ผลกระทบมาถึงชีวิตประจำวันแล้ว การประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สายต้องลดกำลังผลิตและจ่ายน้ำเหลือ 60 เปอร์เซ็นต์ในตำบลแม่สายและตำบลเวียงพางคำ รวม 14 หมู่บ้าน เพราะน้ำดิบขุ่นจัดจนระบบผลิตรับไม่ไหว ก่อนฟื้นตัวสู่ 80 เปอร์เซ็นต์เมื่อ 6 พฤศจิกายน ประชาชนกว่า 20,000 ครัวเรือนใช้น้ำสายเพื่ออุปโภคบริโภค และน้ำสายกับน้ำรวกยังถูกผันไปใช้เพื่อการเกษตรกว่า 60,500 ไร่ ทั้งข้าวนาปีและนาปรัง ผลการตรวจพบสารตกค้างทั้งในข้าวและในดินเกินค่ามาตรฐาน กระทบรายได้เกษตรกว่า 1,400 ล้านบาทต่อปี ส่วนด้านสุขภาพ การตรวจปัสสาวะใน 7 อำเภอเสี่ยงของเชียงรายพบประชาชน 31 รายมีสารหนูในร่างกายเกินมาตรฐานความปลอดภัย และผลตรวจตะกอนดินครั้งที่ 10 ในลุ่มน้ำภาคเหนือพบว่าแม่น้ำสายมีสารหนูเกินมาตรฐานความปลอดภัยต่อสัตว์หน้าดินครบทั้ง 3 จุดตรวจวัด ส่วนแม่น้ำโขงบริเวณสามเหลี่ยมทองคำ หน้าที่ว่าการอำเภอเชียงแสน และบ้านสบกก พบสารหนูสะสม 73-296 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม สูงกว่าเกณฑ์เกือบ 10 เท่า

⚠️ น้ำไหนใช้ได้ น้ำไหนห้าม

กรมอนามัยออกคำแนะนำเมื่อ 2 ตุลาคม 2569 ให้ประชาชนในพื้นที่เสี่ยง 5 ตำบล ได้แก่ แม่สาย โป่งผา ศรีเมืองชุม เวียงพางคำ และเกาะช้าง หลีกเลี่ยงการใช้น้ำจากแม่น้ำสายโดยตรงเพื่อดื่ม ปรุงอาหาร หุงข้าว ล้างผักผลไม้ อาบน้ำ ลงเล่นน้ำ และรดพืชผัก และต้องจำไว้ว่าการต้มน้ำไม่ได้กำจัดสารหนู การเติมคลอรีนเพียงอย่างเดียวก็ไม่กำจัดสารหนูเช่นกัน ให้เลือกน้ำดื่มและน้ำประกอบอาหารจากแหล่งที่มีผลตรวจยืนยันคุณภาพ และติดตามประกาศของหน่วยงานในพื้นที่ เพราะคำแนะนำอาจเปลี่ยนตามผลตรวจรอบใหม่ ที่สำคัญต้องแยกให้ชัดว่าน้ำในแม่น้ำกับน้ำประปาที่ผ่านการผลิตแล้วไม่เหมือนกัน ผลตรวจน้ำประปาหลังบำบัดพบสารหนูตกค้าง 0.0068 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งต่ำกว่าเกณฑ์มาตรฐาน 0.01 การเหมารวมว่าน้ำทุกหยดในแม่สายอันตรายเท่ากัน นอกจากทำให้ตื่นตระหนกเกินจริงแล้ว ยังอาจผลักให้คนหันไปใช้น้ำดิบจากแม่น้ำโดยตรงซึ่งเสี่ยงกว่า ส่วนสารหนูอนินทรีย์นั้นสถาบันวิจัยมะเร็งนานาชาติจัดเป็นสารก่อมะเร็งกลุ่มที่ 1 และการรับสัมผัสเรื้อรังผ่านน้ำดื่มหรืออาหารต่อเนื่องเป็นเวลานานอาจเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งผิวหนัง กระเพาะปัสสาวะ และปอด แต่ตัวเลข 25 เท่าไม่ได้แปลว่าความเสี่ยงมะเร็งเพิ่มขึ้น 25 เท่า

🤝 รัฐทำอะไรแล้ว ทำไมเจรจายังไม่เกิด

ล่าสุด 9 พฤศจิกายน นายชูชีพ พงษ์ไชย ผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย เรียกหน่วยงานภาครัฐ ภาคเอกชน และนักวิชาการจากสถาบันการศึกษาต่างๆ เข้าหารือที่สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดเชียงราย เพื่อประเมินผลกระทบและแลกเปลี่ยนแนวทางแก้ไขปัญหาสารปนเปื้อนในลุ่มน้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง มีการจัดทำแผนเร่งด่วนควบคู่แผนระยะยาว จัดแหล่งน้ำสำรองไว้แจกจ่ายหากผลิตประปาไม่ได้ ตรวจสุขภาพประชาชน และเตรียมข้อมูลทุกมิติเพื่อเจรจากับทางการเมียนมาทั้งระดับท้องถิ่นและเสนอต่อหน่วยงานที่เกี่ยวข้องเพื่อเจรจาระดับประเทศ นักวิชาการอย่างนายสืบสกุล กิจนุกร จากมหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง และนางสาวเพียรพร ดีเทศน์ จาก Rivers and Rights ยืนยันว่าหลักฐานที่มีอยู่ ทั้งผลตรวจคุณภาพน้ำของกรมควบคุมมลพิษ 23 ครั้ง ภาพถ่ายการทำเหมือง และภาพถ่ายดาวเทียมของจิสด้า เพียงพอที่จะนำไปเจรจากับเมียนมาอย่างจริงจัง แต่ต้องยอมรับว่าการเจรจาอาจไม่ได้ผลเร็ว เพราะเหมืองได้รับอนุญาตจากทางการเมียนมา บางแห่งอยู่กลางแม่น้ำ และแร่หายากกำลังเป็นที่ต้องการของมหาอำนาจ ขณะที่ฝั่งสภา ประธานคณะกรรมาธิการการป้องกันและบรรเทาผลกระทบจากภัยธรรมชาติและสาธารณภัย นายภัทรพงษ์ ลีลาภัทร์ ระบุว่าตั้งวาระเร่งด่วนไม่ได้ทันที ต้องมีมติคณะกรรมาธิการก่อน ใช้เวลาอย่างน้อย 2 สัปดาห์

แม่น้ำสายวิกฤติจริง แต่ทางออกไม่ได้อยู่ที่การตื่นตระหนกกับตัวเลขสูงสุดเพียงตัวเดียว อยู่ที่การอ่านตัวเลขให้ถูกจุด ใช้น้ำให้ถูกแหล่งตามคำแนะนำของกรมอนามัย และกดดันให้การเจรจากับเมียนมาเกิดจริง เพราะตราบใดที่เหมืองต้นน้ำยังเปิดหน้าดินอยู่ ตรวจน้ำไปอีกกี่ปีค่าก็ไม่ลด