ข้าวหอมมะลิไทยกำลังเสียตลาดให้กัมพูชา? เปิดตัวเลขส่งออก และ 5 ความท้าทายที่ต้องจับตา

ข้าวหอมมะลิไทยเคยเป็นหนึ่งในสินค้าส่งออกที่สร้างชื่อเสียงให้ประเทศ ด้วยกลิ่นหอมและคุณภาพที่เป็นเอกลักษณ์ แต่ปัจจุบันอุตสาหกรรมข้าวไทยกำลังเผชิญความท้าทายครั้งสำคัญ เมื่อประเทศคู่แข่งอย่างกัมพูชาเริ่มพัฒนาข้าวหอมและขยายตลาดส่งออกมากขึ้น ขณะที่ราคาข้าวไทยยังอยู่ในระดับสูง

สถานการณ์ดังกล่าวทำให้เกิดคำถามว่า ข้าวหอมมะลิไทยกำลังสูญเสียความได้เปรียบในตลาดโลกหรือไม่ และหากการแข่งขันยังรุนแรงต่อเนื่อง จะส่งผลกระทบต่อเกษตรกรไทยในอนาคตอย่างไร

ส่งออกข้าวไทย 9 เดือนแรก ลดลงเกือบ 20%

ข้อมูลจากกรมการค้าต่างประเทศระบุว่า ในช่วงเดือนมกราคม–กันยายน 2569 ไทยส่งออกข้าวประมาณ 4.99 ล้านตัน ลดลง 19.26% เมื่อเทียบกับช่วงเดียวกันของปีก่อน ขณะที่มูลค่าส่งออกอยู่ที่ประมาณ 2,962 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ลดลง 16.84%

ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนว่า อุตสาหกรรมข้าวไทยกำลังเผชิญแรงกดดันจากหลายปัจจัย ทั้งการแข่งขันด้านราคา สต็อกข้าวของประเทศผู้ส่งออกรายใหญ่ และความต้องการนำเข้าของตลาดต่างประเทศที่เปลี่ยนแปลงไป

อย่างไรก็ตาม การส่งออกที่ลดลงไม่ได้หมายความว่าข้าวไทยทุกชนิดกำลังสูญเสียตลาดในอัตราเดียวกัน เพราะข้าวแต่ละประเภทมีตลาดและคู่แข่งแตกต่างกัน โดยเฉพาะข้าวหอมมะลิ ซึ่งต้องแข่งขันทั้งด้านคุณภาพ ชื่อเสียง และราคา

กัมพูชาพัฒนาข้าวหอม ราคาต่ำกว่าไทย

หนึ่งในประเด็นที่ผู้ส่งออกข้าวไทยให้ความสำคัญคือ การเติบโตของข้าวหอมกัมพูชา โดยเฉพาะข้าวพันธุ์ผกาลำดวน (Phka Rumduol) ซึ่งเป็นข้าวหอมที่ได้รับการยอมรับในตลาดต่างประเทศ

นายชูเกียรติ โอภาสวงศ์ นายกกิตติมศักดิ์สมาคมผู้ส่งออกข้าวไทยให้ข้อมูลว่า ข้าวหอมมะลิไทยมีต้นทุนส่งออกอยู่ในระดับประมาณ 1,100 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ขณะที่ข้าวหอมใหม่ของกัมพูชามีราคาเสนอขายประมาณ 750 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ทำให้มีส่วนต่างราคาสูงถึงประมาณ 350 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน

ในอดีตส่วนต่างราคาข้าวหอมระหว่างไทยกับกัมพูชาไม่ได้สูงมากนัก แต่เมื่อช่องว่างด้านราคาขยายตัว ผู้ซื้อจึงมีทางเลือกมากขึ้น โดยเฉพาะผู้นำเข้าที่ต้องคำนึงถึงต้นทุนและกำไรจากการจำหน่ายต่อ

ขณะเดียวกัน กัมพูชายังมีการพัฒนาโรงสีและระบบการผลิต ส่งผลให้ข้าวหอมของประเทศมีความสามารถในการแข่งขันเพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตาม ข้าวหอมกัมพูชาและข้าวหอมมะลิไทยยังเป็นสินค้าคนละชนิด จึงไม่ควรสรุปว่ามีคุณภาพหรือคุณสมบัติเหมือนกันทั้งหมด

ฮ่องกงเริ่มเห็นส่วนแบ่งตลาดข้าวไทยลดลง

ฮ่องกงเป็นหนึ่งในตลาดสำคัญของข้าวไทย โดยเฉพาะข้าวหอมมะลิ แต่ข้อมูลที่ผู้ส่งออกนำเสนอสะท้อนถึงการเปลี่ยนแปลงของส่วนแบ่งตลาดในช่วงที่ผ่านมา

ในช่วงเดือนมกราคม–กันยายน 2569 ฮ่องกงนำเข้าข้าวจากไทยลดลงเมื่อเทียบกับปีก่อน ขณะที่ส่วนแบ่งของกัมพูชาปรับตัวเพิ่มขึ้น โดยข้อมูลที่มีการเปิดเผยระบุว่า ส่วนแบ่งตลาดของไทยลดจาก 56.4% เหลือ 52.2% ส่วนกัมพูชาเพิ่มจาก 6.8% เป็น 12.7%

ตัวเลขนี้เป็นสัญญาณที่ผู้ส่งออกไทยต้องติดตาม เพราะแสดงให้เห็นว่าคู่แข่งสามารถขยายตลาดในพื้นที่ที่ไทยมีฐานลูกค้าเดิมได้มากขึ้น นอกจากฮ่องกงแล้ว ตลาดจีน สหรัฐอเมริกา และยุโรปก็เป็นพื้นที่ที่ผู้ส่งออกจับตา เนื่องจากเป็นตลาดที่มีความต้องการข้าวหอม และมีการแข่งขันจากผู้ผลิตหลายประเทศ

ข้าวขาวไทยก็เผชิญแรงกดดันด้านราคา

การแข่งขันไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะข้าวหอมมะลิเท่านั้น แต่ยังรวมถึงข้าวขาวซึ่งเป็นสินค้าส่งออกสำคัญของไทย

ข้อมูลราคาที่ผู้ส่งออกเปิดเผยระบุว่า ข้าวขาวไทยมีราคาเสนอขายประมาณ 480 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ขณะที่เวียดนามอยู่ที่ประมาณ 420 ดอลลาร์ ปากีสถานประมาณ 415 ดอลลาร์ และอินเดียประมาณ 385 ดอลลาร์ต่อตัน ส่วนต่างราคาดังกล่าวทำให้ผู้ซื้อในต่างประเทศมีแรงจูงใจในการพิจารณาข้าวจากประเทศคู่แข่ง โดยเฉพาะในช่วงที่เศรษฐกิจโลกมีความไม่แน่นอน และผู้นำเข้าต้องควบคุมต้นทุนสินค้า

นอกจากนี้ ข้อมูลส่งออก 9 เดือนแรกยังสะท้อนว่า ข้าวไทยหลายประเภทมีปริมาณส่งออกลดลง โดยข้าวขาวลดลง 9.7% และข้าวนึ่งลดลง 32% ตามตัวเลขที่สมาคมผู้ส่งออกข้าวไทยนำเสนอ

ต้นทุนการผลิต และปัญหาแหล่งน้ำของเกษตรกร

อีกหนึ่งความท้าทายสำคัญคือ โครงสร้างต้นทุนการผลิตของเกษตรกรไทย ทั้งค่าจ้างแรงงาน ค่ารถเกี่ยวข้าว ปุ๋ย และค่าใช้จ่ายอื่นๆ

ผู้ประกอบการในอุตสาหกรรมข้าวสะท้อนว่า เกษตรกรบางพื้นที่ต้องพึ่งพาการจ้างแรงงานในหลายขั้นตอน ตั้งแต่การหว่านเมล็ดพันธุ์ การใส่ปุ๋ย ไปจนถึงการเก็บเกี่ยว ทำให้ต้นทุนการผลิตสูงขึ้นเมื่อเทียบกับพื้นที่ที่เกษตรกรสามารถดำเนินงานบางส่วนด้วยตนเอง

นอกจากต้นทุนแล้ว ปัญหาแหล่งน้ำยังเป็นข้อจำกัดสำคัญ โดยเฉพาะพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือที่การผลิตข้าวจำนวนมากยังต้องพึ่งพาน้ำฝน หากสภาพอากาศไม่เอื้ออำนวยหรือฝนทิ้งช่วง ผลผลิตก็อาจได้รับผลกระทบ

อีกประเด็นที่ต้องติดตามคือการใช้ปุ๋ย โดยมีข้อมูลว่า การนำเข้าปุ๋ยของไทยในช่วง 9 เดือนแรกของปี 2569 ลดลง ซึ่งผู้ประกอบการตั้งข้อสังเกตว่าอาจสะท้อนถึงการลดต้นทุนปัจจัยการผลิตของเกษตรกรบางส่วน แต่ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าเกษตรกรทุกพื้นที่ลดการใช้ปุ๋ยในสัดส่วนเดียวกัน

ข้าวหายไปไหน? คำถามจากตลาดภายในประเทศ

แม้ตัวเลขการส่งออกข้าวไทยจะลดลง แต่ผู้ประกอบการบางส่วนกลับพบว่า การแข่งขันรับซื้อข้าวภายในประเทศยังคงมีอยู่ และราคาข้าวบางช่วงปรับตัวสูงขึ้น สถานการณ์นี้ทำให้เกิดคำถามว่า เมื่อปริมาณส่งออกลดลง ข้าวที่ควรเหลืออยู่ในระบบกลับไปอยู่ที่ใด

อย่างไรก็ตาม การคำนวณปริมาณข้าวที่เหลือในประเทศไม่สามารถดูจากตัวเลขส่งออกเพียงอย่างเดียว เพราะต้องพิจารณาปริมาณผลผลิตข้าวเปลือก สต็อกเดิม การบริโภคภายในประเทศ การแปรรูป การสูญเสียระหว่างกระบวนการผลิต และการเปลี่ยนแปลงของสินค้าคงคลังด้วย

ดังนั้น ประเด็นนี้จึงเป็นโจทย์ที่ต้องตรวจสอบข้อมูลห่วงโซ่อุปทานให้ชัดเจน ก่อนสรุปว่ามีข้าวส่วนเกินหรือข้าวขาดหายไปจากระบบจริงหรือไม่

5 ความท้าทายที่อุตสาหกรรมข้าวไทยต้องเร่งแก้ไข

จากสถานการณ์ที่เกิดขึ้น สามารถสรุปโจทย์สำคัญของอุตสาหกรรมข้าวไทยได้ 5 ด้าน ได้แก่

1. การแข่งขันด้านราคา ข้าวไทยมีราคาสูงกว่าคู่แข่งหลายประเทศ ทำให้ผู้ซื้อมีทางเลือกมากขึ้น
2. การพัฒนาพันธุ์ข้าว ต้องพัฒนาพันธุ์ที่ให้ผลผลิตต่อไร่สูง มีคุณภาพ และตอบโจทย์ความต้องการของตลาด
3. การลดต้นทุนการผลิต เพิ่มประสิทธิภาพการใช้แรงงาน เครื่องจักร ปุ๋ย และปัจจัยการผลิตอื่นๆ
4. การบริหารจัดการน้ำ พัฒนาแหล่งน้ำและระบบชลประทาน เพื่อลดความเสี่ยงจากสภาพอากาศที่ไม่แน่นอน
5. การรักษาตลาดพรีเมียม สร้างความแตกต่างด้านคุณภาพและเอกลักษณ์ของข้าวไทย เพื่อรักษาฐานลูกค้าในตลาดต่างประเทศ

อนาคตข้าวไทย ไม่ได้ขึ้นอยู่กับชื่อเสียงเพียงอย่างเดียว

ข้าวหอมมะลิไทยยังมีชื่อเสียงและจุดแข็งด้านคุณภาพที่สั่งสมมาเป็นเวลานาน แต่ชื่อเสียงเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ หากต้นทุนการผลิตและราคาส่งออกยังสูงกว่าคู่แข่งอย่างต่อเนื่อง การที่กัมพูชาพัฒนาข้าวหอมและขยายตลาดได้มากขึ้น จึงเป็นสัญญาณให้ไทยต้องเร่งปรับตัว ทั้งด้านพันธุ์ข้าว ต้นทุนการผลิต เทคโนโลยี และการรักษาตลาดส่งออก

ท้ายที่สุด ความท้าทายของอุตสาหกรรมข้าวไทยไม่ได้อยู่แค่การส่งออกให้ได้มากเหมือนเดิม แต่ยังรวมถึงการรักษาความสามารถในการแข่งขัน เพื่อให้เกษตรกรมีรายได้ที่เหมาะสม และข้าวไทยยังคงมีพื้นที่ในตลาดโลกต่อไป