รีพับลิกันแพ้สภา ทำไม “โดนัลด์ ทรัมป์” ถึงไม่หลุดเก้าอี้ประธานาธิบดีสหรัฐฯ

การเลือกตั้งกลางเทอมของสหรัฐอเมริกาไม่ได้ใช้เลือกประธานาธิบดี แต่เป็นการเลือกสมาชิกสภาคองเกรส ดังนั้น ผลการเลือกตั้งที่ทำให้พรรครีพับลิกันแพ้และเสียเสียงข้างมากในสภา จึงไม่ได้ทำให้โดนัลด์ ทรัมป์ พ้นจากตำแหน่งประธานาธิบดีโดยอัตโนมัติ

พรรครีพับลิกันแพ้การเลือกตั้งสภาคองเกรส ซึ่งจัดขึ้นในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2569 โดยพรรคเดโมแครตคว้าชัยชนะและได้กลับมาครองเสียงข้างมากทั้งในสภาผู้แทนราษฎรและวุฒิสภา แต่ผลลัพธ์นี้เกี่ยวข้องกับฝ่ายนิติบัญญัติ ไม่ใช่ฝ่ายบริหารที่โดนัลด์ ทรัมป์ ดำรงตำแหน่งอยู่

สหรัฐอเมริกามีการแบ่งแยกอำนาจการปกครองออกเป็นส่วนชัดเจน ฝ่ายบริหารมีประธานาธิบดีเป็นหัวหน้าทีมทำหน้าที่บริหารประเทศ ส่วนฝ่ายนิติบัญญัติคือสภาคองเกรสมีหน้าที่ออกกฎหมาย ประกอบด้วยสภาผู้แทนราษฎรและวุฒิสภา ซึ่งการเลือกตั้งตำแหน่งเหล่านี้ถูกกำหนดรอบเวลาไว้ต่างหากจากการเลือกประธานาธิบดี

ประธานาธิบดีสหรัฐฯ มีวาระการดำรงตำแหน่งคราวละสี่ปี ส่วนสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรมีวาระสั้นกว่าคือสองปี ทำให้ต้องมีการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรใหม่ทั้งหมดทุกสองปี ขณะที่สมาชิกวุฒิสภามีวาระหกปี แต่จะทยอยเลือกตั้งทีละประมาณหนึ่งในสามทุกสองปี การเลือกตั้งสภาจึงเกิดขึ้นทั้งในปีที่มีการเลือกตั้งประธานาธิบดี และเกิดขึ้นอีกครั้งในช่วงกึ่งกลางระหว่างวาระของประธานาธิบดี

การเลือกตั้งที่จัดขึ้นตรงช่วงกึ่งกลางวาระประธานาธิบดีนี้เรียกว่าการเลือกตั้งกลางเทอม สื่อถึงช่วงเวลาที่จัดขึ้นกลางวาระ ไม่ได้หมายถึงการลงคะแนนถอดถอนหรือต่ออายุให้ประธานาธิบดี ในวันเลือกตั้ง ประชาชนจะลงคะแนนเลือกสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรครบทุกที่นั่ง และเลือกสมาชิกวุฒิสภาเฉพาะกลุ่มที่ครบวาระ รวมถึงผู้ว่าการรัฐและตำแหน่งท้องถิ่นตามวาระของแต่ละพื้นที่

ขณะที่กระบวนการเลือกตั้งประธานาธิบดีใช้ระบบเฉพาะตัวผ่านคณะผู้เลือกตั้งหรือ Electoral College ไม่ได้ใช้คะแนนรวมทั่วประเทศตัดสินโดยตรง ผู้ลงคะแนนในแต่ละรัฐจะเลือกคณะผู้เลือกตั้งของรัฐตนเองเพื่อให้ไปลงคะแนนเลือกผู้นำประเทศอีกทอดหนึ่ง ผู้ชนะต้องได้คะแนนจากคณะผู้เลือกตั้งเกินกึ่งหนึ่ง การเลือกตั้งประธานาธิบดีและสมาชิกสภาคองเกรสจึงเป็นคนละสนาม คนละวาระ และใช้กติกาคนละชุด

ผลลัพธ์จากการเลือกตั้งปี พ.ศ. 2569 จึงทำให้พรรครีพับลิกันสูญเสียการควบคุมสภาคองเกรสให้แก่พรรคเดโมแครต แต่เนื่องจากโดนัลด์ ทรัมป์ ชนะการเลือกตั้งประธานาธิบดีมาตั้งแต่การเลือกตั้งใหญ่ก่อนหน้านั้นและมีวาระดำรงตำแหน่งสี่ปี ตำแหน่งประธานาธิบดีจึงยังคงอยู่ต่อจนกว่าจะครบกำหนดตามรัฐธรรมนูญ

การที่พรรคฝ่ายตรงข้ามกวาดเสียงข้างมากในสภาคองเกรสได้สำเร็จ ส่งผลให้การบริหารงานของประธานาธิบดีมีความยุ่งยากมากขึ้น สภาสามารถใช้บทบาทตรวจสอบการทำงาน ตั้งคณะกรรมาธิการสอบสวน และขัดขวางนโยบายหรือกฎหมายที่ฝ่ายบริหารเสนอได้ แต่การปลดประธานาธิบดีออกจากตำแหน่งต้องผ่านกระบวนการเฉพาะทางกฎหมาย เช่น การถอดถอนผ่านสภาในกรณีทำความผิดร้ายแรง ไม่ใช่ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นอัตโนมัติจากการแพ้เลือกตั้งกลางเทอม

นอกจากนี้ การผ่านกฎหมายหรือจัดสรรงบประมาณในสหรัฐฯ ต้องได้รับความเห็นชอบจากสภาคองเกรส เมื่อพรรคฝ่ายค้านครองเสียงข้างมากทั้งสองสภา ประธานาธิบดีจึงต้องเจรจาและประนีประนอมกับสภามากขึ้น การผลักดันนโยบายสำคัญจึงทำได้ยากขึ้นกว่าเดิม แต่สถานะความเป็นประธานาธิบดียังคงดำเนินต่อไปตามกฎหมาย

การเลือกตั้งกลางเทอมมักสะท้อนเสียงสะท้อนและความไม่พอใจของประชาชนที่มีต่อผลงานของรัฐบาลชุดปัจจุบัน ปัจจัยอย่างภาวะเศรษฐกิจ ปัญหาค่าครองชีพ หรือสถานการณ์ทางการเมือง มักส่งผลให้พรรคของประธานาธิบดีเสียเก้าอี้ในสภา การเลือกตั้งนี้จึงเป็นเครื่องมือให้ประชาชนใช้ถ่วงดุลอำนาจรัฐบาลกลางระหว่างที่วาระประธานาธิบดียังไม่สิ้นสุด

ส่วนโครงสร้างสภาคองเกรสถูกออกแบบให้สมาชิกสองสภามาจากพื้นฐานต่างกัน สภาผู้แทนราษฎรแบ่งเขตตามจำนวนประชากร ส่วนวุฒิสภากำหนดให้ทุกรัฐมีผู้แทนจำนวนเท่ากัน ทำให้ผลการลงคะแนนในแต่ละพื้นที่และแต่ละสภามีความหลากหลาย การที่พรรคหนึ่งแพ้ในสภาหนึ่งไม่ได้แปลว่าจะต้องแพ้ในอีกสภาเสมอไป แม้ว่าในการเลือกตั้งกลางปี พ.ศ. 2569 พรรคเดโมแครตจะชนะเสียงข้างมากได้ทั้งสองสภาก็ตาม

เหตุผลที่สหรัฐฯ ยังคงจัดให้มีการเลือกตั้งกลางเทอมแทนที่จะรวบการเลือกตั้งทุกอย่างไว้ในคราวเดียวทุกสี่ปี เป็นเพราะต้องการให้ผู้แทนราษฎรใกล้ชิดกับประชาชนและต้องมารายงานตัวรับฟังเสียงสะท้อนทุกสองปี ขณะเดียวกันก็รักษาระยะเวลาทำงานของฝ่ายบริหารให้มีความต่อเนื่อง การเปิดให้มีเลือกตั้งกลางเทอมช่วยให้เกิดการตรวจสอบและถ่วงดุลอำนาจโดยไม่ต้องรอให้ครบวาระใหญ่