ไทยเสี่ยงตายโดดเดี่ยวขั้นต่ำปีละ 47,000 คน เปิดแผนรับมือผู้สูงอายุด้วย ‘3 ค’

ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุอย่างเต็มรูปแบบ ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างครอบครัว และวิถีชีวิตที่ทำให้ผู้สูงอายุจำนวนหนึ่งต้องใช้ชีวิตตามลำพัง โดยมีการประเมินว่าอาจมีผู้สูงอายุที่เผชิญภาวะโดดเดี่ยวหรือมีความเสี่ยงสูงถึง 1.8 ล้านคน และมีตัวเลขคาดการณ์การเสียชีวิตอย่างโดดเดี่ยวขั้นต่ำประมาณ 47,000 คนต่อปี

สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.) จึงเสนอแนวทางรับมือผ่านนโยบาย “3 ค” ได้แก่ ค้นหา คุ้มครอง และเคียงข้าง เพื่อสร้างระบบดูแลผู้สูงอายุอย่างเป็นรูปธรรม ตั้งแต่การค้นหากลุ่มเสี่ยง การดูแลโดยชุมชน ไปจนถึงการคุ้มครองสิทธิในช่วงท้ายของชีวิต เพื่อให้ผู้สูงอายุสามารถใช้ชีวิต และจากไปอย่างมีศักดิ์ศรี

▪️4 รูปแบบของผู้สูงอายุที่เสี่ยงต่อความโดดเดี่ยว

ความโดดเดี่ยวไม่ได้หมายถึงการอาศัยอยู่คนเดียวเสมอไป เพราะแม้บางคนจะมีสมาชิกครอบครัวอยู่ร่วมบ้าน แต่ก็อาจขาดการดูแลเอาใจใส่ได้ โดยแบ่งลักษณะความโดดเดี่ยวออกเป็น 4 กลุ่ม ได้แก่

1. โดดเดี่ยวสมบูรณ์
ผู้สูงอายุที่อาศัยอยู่เพียงลำพังเป็นเวลานาน ไม่มีลูกหลานหรือญาติพี่น้องคอยดูแลหรือให้ความช่วยเหลืออย่างใกล้ชิด

2. กึ่งโดดเดี่ยวหรือเสมือนโดดเดี่ยว
ผู้สูงอายุที่อาศัยอยู่ด้วยกันสองคน เช่น สามีภรรยาสูงวัย แต่ฝ่ายหนึ่งต้องรับภาระดูแลอีกฝ่ายที่เจ็บป่วยหรือช่วยเหลือตัวเองไม่ได้ จนอาจเกิดความเหนื่อยล้า และความรู้สึกโดดเดี่ยวตามมา

3. โดดเดี่ยวทางความรู้สึก
แม้จะมีลูกหลานหรือสมาชิกครอบครัวอาศัยอยู่ใต้ชายคาเดียวกัน แต่กลับไม่ได้รับความสนใจหรือการดูแลเอาใจใส่ จนอาจเกิดความรู้สึกถูกทอดทิ้ง และมีปัญหาด้านสุขภาพจิต

4. โดดเดี่ยวในช่วงกลางวัน
เป็นกรณีที่ลูกหลานต้องออกไปทำงานนอกบ้าน ทำให้ผู้สูงอายุต้องอยู่บ้านตามลำพังในเวลากลางวัน เสี่ยงต่ออุบัติเหตุ การเจ็บป่วยฉุกเฉินหรือเหตุการณ์ที่ต้องได้รับความช่วยเหลืออย่างเร่งด่วน

▪️คาดการณ์ผู้สูงอายุไทยเสี่ยงตายโดดเดี่ยวขั้นต่ำ 47,000 คนต่อปี

ตัวอย่างจากประเทศที่เข้าสู่สังคมสูงวัยก่อนประเทศไทย เช่น ญี่ปุ่น และเกาหลีใต้ แสดงให้เห็นว่าการเสียชีวิตตามลำพังเป็นปัญหาที่เกิดขึ้นได้จริง โดยเฉพาะผู้สูงอายุที่ไม่มีคนคอยสังเกตความผิดปกติหรือเข้าช่วยเหลือเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉิน

สำหรับประเทศไทย ปัจจุบันมีผู้สูงอายุประมาณ 14 ล้านคน และกำลังเผชิญการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างประชากรอย่างต่อเนื่อง ข้อมูลจากงานศึกษาของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ในพื้นที่จังหวัดปทุมธานี ประเมินสัดส่วนผู้สูงอายุที่เผชิญภาวะโดดเดี่ยวหรือมีความเสี่ยงไว้ประมาณ 10–12%

เมื่อนำสัดส่วนดังกล่าวมาประเมินกับจำนวนผู้สูงอายุทั่วประเทศ จึงมีการคาดการณ์ว่าอาจมีผู้สูงอายุที่อยู่ในภาวะโดดเดี่ยวหรือเสี่ยงต่อความโดดเดี่ยวสูงถึงประมาณ 1.8 ล้านคน

ขณะเดียวกัน ยังมีการประเมินว่าประเทศไทยอาจมีผู้สูงอายุเสียชีวิตตามลำพังขั้นต่ำประมาณ 47,000 คนต่อปี โดยเป็นตัวเลขคาดการณ์ ไม่ใช่สถิติการเสียชีวิตที่ได้รับการยืนยันแล้วทั้งหมด

ปัจจัยเสี่ยงสำคัญ ได้แก่ การขาดผู้ดูแล การเจ็บป่วยเรื้อรัง การขาดปฏิสัมพันธ์ทางสังคม การถูกทอดทิ้ง และการไม่สามารถเข้าถึงความช่วยเหลือได้ทันเวลา

▪️เปิดแผนรับมือผู้สูงอายุด้วยนโยบาย “3 ค”

สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.) ได้ขับเคลื่อนข้อเสนอเชิงนโยบายเพื่อรับมือปัญหาผู้สูงอายุที่เสี่ยงต่อการเสียชีวิตอย่างโดดเดี่ยว โดยมีคณะกรรมการจากหลายภาคส่วนร่วมกันจัดทำมาตรการ ก่อนเสนอเข้าสู่กระบวนการพิจารณาของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

ข้อเสนอประกอบด้วยมาตรการ 9 ด้าน ตั้งแต่การเฝ้าระวัง และคัดกรองกลุ่มเสี่ยง การพัฒนาระบบบริการ และฐานข้อมูล การส่งเสริมหนังสือแสดงเจตนาในวาระสุดท้ายของชีวิต การสนับสนุนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น การพัฒนาเมืองที่เป็นมิตรกับผู้สูงอายุ การส่งเสริมธุรกิจดูแลผู้สูงอายุ และการจัดการความตาย ตลอดจนการปรับปรุงกฎหมายที่เกี่ยวข้อง ทั้งหมดสามารถสรุปเป็นแนวทางสำคัญ 3 ประการ ดังนี้

1. ค้นหา — เฝ้าระวัง และคัดกรองกลุ่มเสี่ยง

แนวทางแรกมุ่งเน้นการป้องกัน โดยจัดทำฐานข้อมูลกลาง (Big Data) เพื่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถระบุตัวตน และติดตามผู้สูงอายุที่ต้องการความช่วยเหลือได้อย่างมีประสิทธิภาพ

นอกจากนี้ ยังเสนอให้แบ่งกลุ่มผู้สูงอายุตามระดับความเสี่ยงด้วยระบบรหัสสี 3 ระดับ ได้แก่

• สีเขียว : ผู้สูงอายุที่มีสุขภาพดี ช่วยเหลือตัวเองได้ และมีคนดูแลหรือเครือข่ายช่วยเหลือ
• สีเหลือง : ผู้สูงอายุที่ยังพอช่วยเหลือตัวเองได้ แต่ต้องใช้ชีวิตตามลำพังหรือขาดแคลนผู้ดูแล
• สีแดง : ผู้สูงอายุที่ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้ มีภาวะเจ็บป่วยรุนแรง ปัญหาสุขภาพจิตหรืออยู่ในภาวะติดบ้าน และติดเตียง โดยไม่มีคนดูแลอย่างเหมาะสม

การจำแนกกลุ่มดังกล่าวจะช่วยให้หน่วยงานสามารถจัดลำดับความเร่งด่วน และวางแผนช่วยเหลือได้ตรงกับความต้องการของแต่ละคน

2. คุ้มครอง — สร้างระบบดูแลโดยชุมชน

แนวทางที่สองเน้นการพัฒนาระบบบริการ และสภาพแวดล้อมให้เหมาะสมกับผู้สูงอายุ รวมถึงสร้างเมืองที่เป็นมิตรกับคนทุกวัย (Age-friendly City)

หนึ่งในแนวคิดสำคัญคือ การใช้เครือข่ายเพื่อนบ้าน และชุมชนช่วยสังเกตความผิดปกติ เช่น ผู้สูงอายุที่เคยออกจากบ้านเป็นประจำกลับไม่มีความเคลื่อนไหว ไม่พบการใช้สาธารณูปโภคหรือไม่มีการติดต่อสื่อสารเป็นเวลาหลายวัน

หากพบความผิดปกติ เช่น ไม่มีการใช้น้ำหรือไฟฟ้า และไม่มีความเคลื่อนไหวภายในบ้านติดต่อกันเกิน 3 วัน เครือข่ายชุมชนอาจเข้าไปตรวจสอบ เพื่อป้องกันเหตุร้ายได้

นอกจากนี้ ยังสนับสนุนการใช้เทคโนโลยี และนวัตกรรม เพื่อเฝ้าระวังผู้สูงอายุที่อยู่ตามลำพัง พร้อมส่งเสริมทักษะดิจิทัลให้สามารถใช้บริการฉุกเฉินได้อย่างปลอดภัย

▪️Community-based Care จุดแข็งของการดูแลแบบไทย

อีกหนึ่งแนวคิดสำคัญคือ การดูแลโดยชุมชน (Community-based Care) ซึ่งอาศัยความร่วมมือจากเครือข่ายบ้าน วัด โรงเรียน มัสยิด โบสถ์ และองค์กรในท้องถิ่น เพื่อให้ผู้สูงอายุมีคนคอยดูแล และไม่ถูกตัดขาดจากสังคม

ตัวอย่างที่น่าสนใจ ได้แก่

อาสาสมัครดูแลครอบครัวเปราะบาง
มีตัวอย่างการจัดระบบอาสาสมัครของโบสถ์แม่พระในกรุงเทพฯ เพื่อหมุนเวียนเข้าไปช่วยเหลือครอบครัวที่มีผู้สูงอายุติดเตียงหรือผู้ป่วยอัลไซเมอร์ที่ต้องได้รับการดูแลใกล้ชิด

แนวคิด 3–4 ครอบครัวดูแลกัน
บางชุมชนส่งเสริมให้ครอบครัวใกล้เคียงช่วยเหลือกัน เช่น การจัดทำครัวรวม นำวัตถุดิบมาปรุงอาหารร่วมกัน ช่วยลดค่าใช้จ่าย และสร้างโอกาสให้ผู้สูงอายุได้พบปะพูดคุยกับคนในชุมชน

โครงการหลวงพ่อคืนกำไรให้โยม
มีตัวอย่างจากจังหวัดสระแก้วที่พระสงฆ์ และเด็กวัดช่วยนำอาหารที่เหลือจากการบิณฑบาตไปแบ่งปันให้ผู้สูงอายุที่อยู่ตามลำพังหรือติดเตียง โดยอาศัยความคุ้นเคยกับบ้านเรือนในชุมชน

บ้านหลังสุดท้ายในเขตวัด
มีตัวอย่างวัดป่าในจังหวัดลำพูนที่เปิดพื้นที่ให้ผู้สูงอายุสร้างที่พักอาศัย และใช้ชีวิตร่วมกัน ทำกิจกรรมร่วมกับคนอื่น ลดความโดดเดี่ยว และมีพื้นที่รองรับการใช้ชีวิตในช่วงบั้นปลาย

แนวคิดเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า การดูแลผู้สูงอายุไม่จำเป็นต้องเป็นหน้าที่ของครอบครัวใดครอบครัวหนึ่งเท่านั้น แต่สามารถอาศัยพลังของคนในชุมชนร่วมกันได้

3. เคียงข้าง — ดูแลจนถึงช่วงท้ายของชีวิตอย่างมีศักดิ์ศรี

แนวทางสุดท้ายให้ความสำคัญกับการดูแลผู้สูงอายุในทุกช่วงชีวิต รวมถึงการคุ้มครองสิทธิในระยะท้ายของชีวิต (End-of-Life Care)

หนึ่งในมาตรการสำคัญคือ การส่งเสริมให้ผู้สูงอายุเข้าถึงสิทธิในการทำหนังสือแสดงเจตนาเกี่ยวกับการรักษาพยาบาลในช่วงท้ายของชีวิต (Living Will) เพื่อให้สามารถแสดงความประสงค์เกี่ยวกับการรักษาได้ล่วงหน้า

ขณะเดียวกัน ยังต้องพัฒนาระบบข้อมูลที่เชื่อมโยงกัน เพื่อให้ผู้เกี่ยวข้องสามารถดูแล และปฏิบัติตามเจตนาของผู้สูงอายุได้อย่างเหมาะสม

▪️ส่งเสริมธุรกิจดูแลผู้สูงอายุ และการจัดการความตาย

นอกจากการดูแลโดยภาครัฐ และชุมชนแล้ว ยังมีข้อเสนอให้ส่งเสริมภาคธุรกิจเข้ามามีส่วนร่วมในการดูแลผู้สูงอายุที่อยู่ตามลำพัง โดยเฉพาะบริการที่ช่วยลดภาระของครอบครัว และเพิ่มความปลอดภัยในการใช้ชีวิต

ตัวอย่างบริการที่มีการเสนอแนวคิด ได้แก่

• บริการจัดส่งผู้ดูแลรายชั่วโมง เพื่อช่วยพาไปโรงพยาบาล ทำความสะอาดบ้านหรืออยู่เป็นเพื่อน
• บริการรับดูแลผู้สูงอายุชั่วคราวหรือค้างคืน เพื่อให้ญาติ และผู้ดูแลประจำมีเวลาพักผ่อน
• บริการเฝ้าระวังความปลอดภัย และแจ้งเหตุฉุกเฉิน
• บริการจัดการร่างกายหลังเสียชีวิตตามความประสงค์
• บริการจัดทำพินัยกรรม และบริหารจัดการทรัพย์สิน

อย่างไรก็ตาม การพัฒนาธุรกิจเหล่านี้จำเป็นต้องมีมาตรฐานการให้บริการ ระบบขึ้นทะเบียน และกลไกกำกับดูแลที่ชัดเจน เพื่อป้องกันการเอาเปรียบ และคุ้มครองสิทธิของผู้สูงอายุ

▪️ปลดล็อกกฎหมาย รองรับการเสียชีวิตอย่างโดดเดี่ยว

อีกประเด็นที่ต้องให้ความสำคัญคือ การปรับปรุงกฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการเสียชีวิตตามลำพัง ทั้งการแจ้งการเสียชีวิต การจัดการทรัพย์สิน และสิทธิประโยชน์ของผู้เสียชีวิต รวมถึงกฎหมายด้านการดูแลบุพการี เนื่องจากกรณีเสียชีวิตที่บ้านโดยไม่มีผู้พบเห็น อาจต้องเข้าสู่กระบวนการตรวจสอบตามกฎหมาย เช่น การตรวจสอบโดยพนักงานสอบสวน และแพทย์ รวมถึงการชันสูตรศพตามความจำเป็น จึงมีข้อเสนอให้ทบทวนขั้นตอนทางกฎหมาย และการแจ้งตายให้เหมาะสมกับบริบทสังคมสูงวัย โดยเฉพาะกรณีผู้สูงอายุที่มีประวัติเจ็บป่วยเรื้อรัง เพื่อให้กระบวนการมีความชัดเจน และไม่สร้างภาระเกินจำเป็นแก่ครอบครัว

ทั้งนี้ การปรับปรุงขั้นตอนต้องคำนึงถึงการตรวจสอบสาเหตุการเสียชีวิต และการป้องกันการกระทำผิดกฎหมายควบคู่กันไปด้วย

▪️สังคมสูงวัยไม่ใช่เรื่องไกลตัว ทุกคนมีส่วนร่วมได้

ปัญหาการเสียชีวิตอย่างโดดเดี่ยวไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะกับผู้สูงอายุที่ไม่มีครอบครัวเท่านั้น แต่ยังอาจเกิดกับคนที่มีลูกหลานหรืออาศัยอยู่ร่วมกับผู้อื่นได้ หากขาดการดูแล และความสัมพันธ์ที่มีคุณภาพ

ข้อเสนอ “3 ค” จึงเป็นแนวทางที่มุ่งสร้างระบบดูแลตั้งแต่การค้นหาผู้มีความเสี่ยง การคุ้มครองผ่านครอบครัว และชุมชน ไปจนถึงการเคียงข้างในช่วงท้ายของชีวิตเพราะการเตรียมพร้อมรับมือสังคมสูงวัยไม่ใช่เพียงการเพิ่มจำนวนสถานดูแลผู้สูงอายุ แต่ยังรวมถึงการสร้างสังคมที่ผู้คนไม่ถูกทอดทิ้ง มีคนคอยสังเกตเมื่อเกิดความผิดปกติ และสามารถใช้ชีวิตบั้นปลายได้อย่างปลอดภัย และมีศักดิ์ศรี