ก่อนข่าวกะเพรา: คดีสิทธิบัตรการใช้ขมิ้นกับสะเดาจบลงอย่างไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ

กรณีกะเพราแก้วจุรีที่เป็นข่าวคือการขึ้นทะเบียนพันธุ์พืชใหม่ ไม่ใช่สิทธิบัตรเหนือกะเพราทั้งชนิด ส่วนคดีเก่าของขมิ้นกับสะเดาเป็นข้ออ้างสิทธิในวิธีใช้เฉพาะ และถูกเพิกถอนหลังมีหลักฐานว่าใช้กันมาก่อน

ปี 2538 สำนักงานสิทธิบัตรสหรัฐฯ ออกสิทธิบัตรหมายเลข US 5,401,504 ซึ่งอ้างการใช้ขมิ้นรักษาแผล สภาวิจัยวิทยาศาสตร์และอุตสาหกรรมของอินเดีย หรือ CSIR ยื่นคัดค้านโดยนำหลักฐานว่าการใช้ขมิ้นกับแผลเป็นความรู้เดิมมาแสดง ทั้งข้อความภาษาสันสกฤตและบทความในวารสารการแพทย์อินเดียปี 2496 สำนักงานสิทธิบัตรสหรัฐฯ จึง เพิกถอนสิทธิบัตรในปี 2540

คดีสะเดาเกิดในยุโรป สำนักงานสิทธิบัตรยุโรปให้สิทธิในปี 2537 กับวิธีใช้น้ำมันสะเดาสกัดควบคุมเชื้อราบนพืช ต่อมากลุ่มเกษตรกรและองค์กรในอินเดียยื่นคัดค้าน โดยชี้ว่ามีการใช้น้ำมันสะเดาป้องกันเชื้อราในเกษตรกรรมอินเดียมาก่อนแล้ว คำตอบของกระทรวงพาณิชย์และอุตสาหกรรมอินเดียต่อสภาผู้แทนราษฎร (Lok Sabha) ระบุว่า EPO เพิกถอนสิทธิบัตร EP 0436257 ในปี 2543 เพราะข้ออ้างไม่ใหม่เมื่อเทียบกับการใช้สาธารณะในอินเดียที่มีมาก่อน

สองกรณีนี้ไม่ได้ทำให้ใครได้หรือเสียสิทธิในต้นขมิ้นและต้นสะเดาทั้งหมด ประเด็นคือผู้ยื่นขอสิทธิอ้างวิธีใช้หรือคุณสมบัติเฉพาะอย่างไร แล้วมีเอกสารหรือหลักฐานการใช้เดิมที่ผู้ตรวจสอบค้นพบหรือไม่ ถ้าความรู้มีอยู่ในตำรายาหรือวิถีเกษตร แต่ไม่อยู่ในแหล่งที่สำนักงานสิทธิบัตรค้นอ่านได้ ก็อาจถูกมองข้ามในขั้นตรวจคำขอ

ต่อมาอินเดียเริ่มจัดทำฐานข้อมูล Traditional Knowledge Digital Library หลังเกิดข้อพิพาทสิทธิบัตรความรู้พื้นบ้านหลายกรณี โดยถอดความรู้จากระบบแพทย์ดั้งเดิมให้อยู่ในรูปแบบที่ผู้ตรวจสิทธิบัตรค้นได้ ฐานข้อมูลนี้ช่วยให้ผู้ตรวจสิทธิบัตรค้นเจอความรู้ที่มีมาก่อน แต่ไม่ได้สร้างสิทธิหรือส่วนแบ่งรายได้ให้ชุมชนโดยอัตโนมัติ การตอบแทนผู้รักษาความรู้ต้องอาศัยกฎหมายและข้อตกลงอีกส่วนหนึ่ง

ไทยมีกฎหมายคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ซึ่งแยกการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ออกจากพันธุ์พืชพื้นเมืองเฉพาะถิ่น พันธุ์ที่จะเข้ากลุ่มเฉพาะถิ่นต้องมีอยู่ในท้องที่หนึ่งและยังไม่จดทะเบียนเป็นพันธุ์ใหม่ ชุมชนที่สืบทอดและร่วมอนุรักษ์หรือพัฒนาพันธุ์นั้นสามารถยื่นจดทะเบียนได้ ไม่ใช่ว่าพืชพื้นบ้านทุกชนิดจะได้รับสิทธิคุ้มครองแทนชุมชนทันทีโดยไม่ต้องดำเนินการ

เมื่อพันธุ์พื้นเมืองเฉพาะถิ่นได้รับการจดทะเบียน สิทธิจะอยู่กับชุมชนผ่านองค์กรท้องถิ่น กลุ่มเกษตรกร หรือสหกรณ์ ครอบคลุมการใช้ส่วนขยายพันธุ์ตามขอบเขตกฎหมาย ส่วนการเก็บพันธุ์พืชพื้นเมืองทั่วไปหรือพืชป่าไปปรับปรุงพันธุ์และวิจัยเพื่อการค้า ต้องขออนุญาตและทำข้อตกลงแบ่งปันผลประโยชน์อีกทางหนึ่ง กลไกเหล่านี้จึงต้องดูคู่กันทั้งสิทธิในพันธุ์ใหม่ ที่มาของเชื้อพันธุกรรม และผลตอบแทนแก่ชุมชน

กรมวิชาการเกษตรชี้แจงกรณีกะเพราเมื่อ 22 ตุลาคม 2569 ว่าการคุ้มครองแก้วจุรี 01–04 มีขอบเขตเฉพาะพันธุ์ที่ขึ้นทะเบียน ไม่ได้ครอบคลุมกะเพราทุกสายพันธุ์ และระบุว่าการเข้าถึงพันธุ์พื้นเมืองทั่วไปหรือพันธุ์พืชป่าเป็นอีกประเด็นหนึ่งที่มีการขออนุญาตและแบ่งปันผลประโยชน์ ดังนั้นเวลาได้ยินข่าวว่า “จดสิทธิ์พืชพื้นบ้าน” ควรเช็กชื่อพันธุ์ ประเภทสิทธิ และเงื่อนไขการใช้ทรัพยากรให้ครบ แทนการสรุปว่าเจ้าของสิทธิกลายเป็นเจ้าของพืชชนิดนั้นทั้งหมด

ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th