กะเพราเดือด! ซีพีแรมคุ้มครอง 4 สายพันธุ์ เกษตรกรต้องรู้อะไรก่อนเก็บเมล็ดปลูกต่อ

ถ้าพูดถึง “กะเพรา” สมุนไพรคู่ครัวไทยที่อยู่ในเมนูผัดกะเพราจานโปรดของคนจำนวนมาก คงไม่มีใครคาดคิดว่าจะกลายเป็นประเด็นถกเถียงเรื่องสิทธิในพันธุ์พืช เมื่อบริษัท ซีพีแรม จำกัด หรือ CPRAM ได้รับการจดทะเบียนคุ้มครองกะเพราแก้วจุรี 4 สายพันธุ์ จนเกิดคำถามสำคัญว่า เกษตรกรยังปลูกกะเพราได้หรือไม่ ต้องซื้อเมล็ดพันธุ์จากบริษัทหรือเปล่า และการเก็บเมล็ดไว้ปลูกต่อจะมีข้อจำกัดอย่างไร

ข้อมูลจากกรมวิชาการเกษตรระบุว่า ซีพีแรมยื่นคำขอจดทะเบียนกะเพราแก้วจุรี 01 เมื่อวันที่ 3 กุมภาพันธ์ 2566 ส่วนแก้วจุรี 02, 03 และ 04 ยื่นคำขอเมื่อวันที่ 30 มีนาคม 2566 ทั้งหมดเป็นพันธุ์ที่ผ่านกระบวนการปรับปรุงพันธุ์ โดยข้อมูลคำขอของแก้วจุรี 02 ระบุถึงการใช้กะเพราพันธุ์พื้นเมืองเป็นพันธุ์เริ่มต้น ก่อนพัฒนาด้วยเทคนิคการชักนำให้จำนวนชุดโครโมโซมเพิ่มขึ้นและการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืช

เกษตรกรยังปลูกได้ แต่ต้องแยกให้ออกว่าเป็นพันธุ์ไหน

ประเด็นที่ประชาชนควรทำความเข้าใจเป็นอันดับแรก คือ การคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ไม่ได้หมายความว่าบริษัทจะเป็นเจ้าของกะเพราทุกต้นในประเทศไทย หรือประชาชนจะหมดสิทธิปลูกกะเพราไปโดยปริยาย กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ชี้แจงว่า กฎหมายไทยเปิดทางให้เอกชนวิจัยและปรับปรุงพันธุ์พืชเพื่อยื่นขอรับความคุ้มครองได้ ขณะเดียวกัน เกษตรกรยังสามารถปลูกกะเพราสายพันธุ์อื่นที่ไม่ได้อยู่ภายใต้สิทธิคุ้มครองได้ตามปกติ

อย่างไรก็ตาม คำว่า “ปลูกได้” ไม่ได้แปลว่าการนำพันธุ์ที่ได้รับความคุ้มครองไปขยายพันธุ์ จำหน่าย หรือใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์จะทำได้ทุกกรณีโดยไม่มีเงื่อนไข ผู้ปลูกจึงควรตรวจสอบชื่อพันธุ์และขอบเขตสิทธิตามกฎหมายให้ชัดเจน โดยเฉพาะผู้ที่เก็บเมล็ดจากแปลงปลูกไว้ขยายพันธุ์จำนวนมากเพื่อจำหน่ายต่อ เพราะรายละเอียดของการกระทำแต่ละประเภทอาจมีผลทางกฎหมายแตกต่างกัน

สำหรับเกษตรกรที่ปลูกกะเพราแดงหรือกะเพราใบใหญ่ซึ่งใช้กันทั่วไป ไม่ควรด่วนสรุปว่าพันธุ์ที่ตนเองปลูกถูกผูกขาดแล้วทั้งหมด สิ่งสำคัญคือการตรวจสอบว่าพันธุ์ดังกล่าวตรงกับพันธุ์ที่ได้รับความคุ้มครองหรือไม่ ไม่ใช่พิจารณาจากชื่อเรียกทั่วไปเพียงอย่างเดียว

ทำไมบริษัทอาหารถึงต้องปรับปรุงพันธุ์กะเพรา?

ข้อมูลจากบริษัทระบุว่า การพัฒนากะเพราแก้วจุรีมีเป้าหมายเพื่อให้ได้วัตถุดิบที่มีกลิ่นหอม รสเผ็ดเข้มข้น เจริญเติบโตเร็ว และให้ผลผลิตสม่ำเสมอ ซึ่งเป็นคุณสมบัติที่มีความสำคัญต่อการผลิตอาหารพร้อมรับประทาน เพราะวัตถุดิบที่มีคุณภาพคงที่ช่วยให้ควบคุมรสชาติและมาตรฐานสินค้าได้ง่ายขึ้น

บริษัทชี้แจงด้วยว่า ไม่ได้เป็นเจ้าของกะเพราทุกสายพันธุ์ในประเทศ และผู้บริโภคยังมีทางเลือกในการซื้อเมล็ดพันธุ์จากผู้จำหน่ายรายอื่นที่จำหน่ายพันธุ์ซึ่งไม่อยู่ภายใต้สิทธิคุ้มครอง

ในมุมของธุรกิจ การปรับปรุงพันธุ์อาจช่วยสร้างวัตถุดิบที่เหมาะสมกับการใช้งานและสนับสนุนการลงทุนด้านการวิจัย แต่ในอีกด้านหนึ่ง เกษตรกรย่อมต้องการความมั่นใจว่าจะยังเข้าถึงเมล็ดพันธุ์ได้ในราคาที่เหมาะสม และสามารถวางแผนการเพาะปลูกได้โดยไม่ต้องเผชิญข้อจำกัดที่ไม่เข้าใจ ดังนั้น การสื่อสารเรื่องสิทธิและเงื่อนไขให้ชัดเจนจึงเป็นเรื่องสำคัญไม่แพ้การพัฒนาพันธุ์ใหม่

คำถามเรื่องงานวิจัย ใครควรได้รับสิทธิ?

อีกประเด็นที่ถูกจับตาคือความเกี่ยวข้องระหว่างบริษัทกับงานวิจัยของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ โดยนายวิฑูรย์ เลี่ยนจำรูญ เลขาธิการมูลนิธิชีววิถี หรือ BioThai ตั้งข้อสังเกตว่า หากมีการสนับสนุนทุนวิจัยจากภาคเอกชนให้มหาวิทยาลัยของรัฐพัฒนาพันธุ์กะเพรา ก็ควรตรวจสอบรายละเอียดว่าใครเป็นผู้ดำเนินงานในแต่ละขั้นตอน และข้อตกลงกำหนดสิทธิในผลงานวิจัยไว้อย่างไร

คำถามนี้จำเป็นต้องพิจารณาจากเอกสารและสัญญาที่เกี่ยวข้อง ไม่ควรสรุปทันทีว่าฝ่ายใดมีสิทธิในผลงานมากกว่ากัน เพราะการให้ทุนวิจัย การร่วมดำเนินงาน และการเป็นผู้ยื่นขอจดทะเบียนอาจเป็นคนละบทบาทกัน การเปิดเผยข้อมูลที่ตรวจสอบได้จะช่วยให้สังคมเข้าใจที่มาของพันธุ์พืชและการจัดสรรผลประโยชน์ได้ชัดเจนขึ้น

UPOV 1991 ประเด็นที่เกษตรกรต้องติดตาม

นอกจากกรณีกะเพราแล้ว ยังมีการถกเถียงเกี่ยวกับอนุสัญญาคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ UPOV 1991 ซึ่งเป็นกรอบระหว่างประเทศที่มุ่งคุ้มครองสิทธิของนักปรับปรุงพันธุ์พืช ฝ่ายที่สนับสนุนมองว่าการคุ้มครองสิทธิสามารถช่วยส่งเสริมการวิจัยและพัฒนาพันธุ์ใหม่ ขณะที่ BioThai และผู้กังวลบางส่วนตั้งคำถามว่า หากไทยปรับกฎหมายให้สอดคล้องกับกรอบดังกล่าว จะส่งผลต่อการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อ การแลกเปลี่ยนเมล็ดพันธุ์ และต้นทุนของเกษตรกรอย่างไร

กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ระบุเมื่อวันที่ 11 ตุลาคม 2569 ว่า เรื่อง UPOV 1991 ยังอยู่ระหว่างการศึกษาข้อดี ข้อเสีย และผลกระทบ รวมถึงการรับฟังความคิดเห็นจากเกษตรกรและผู้เกี่ยวข้อง โดยยังมีขั้นตอนพิจารณาอีกหลายระดับ จึงไม่ควรเข้าใจว่าไทยได้เข้าร่วมอนุสัญญาดังกล่าวแล้ว

ปัจจุบันประเทศไทยใช้พระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ซึ่งมีหลักการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ ควบคู่กับการคุ้มครองพันธุ์พืชพื้นเมืองและพันธุ์พืชชุมชน รวมถึงหลักการแบ่งปันผลประโยชน์และสิทธิของเกษตรกรตามเงื่อนไขของกฎหมาย การเปลี่ยนแปลงใด ๆ จึงควรพิจารณาอย่างรอบด้าน ทั้งผลต่อการวิจัย การแข่งขันทางการค้า ต้นทุนการผลิต และวิถีการเก็บเมล็ดพันธุ์ของเกษตรกรไทย

ท้ายที่สุด เรื่องกะเพราแก้วจุรี 4 สายพันธุ์ไม่ใช่เพียงข้อถกเถียงระหว่างบริษัทกับเกษตรกร แต่เป็นโจทย์สำคัญในการสร้างสมดุลระหว่างการส่งเสริมนวัตกรรมกับการรักษาสิทธิและโอกาสของผู้ผลิตรายย่อย ประชาชนยังไม่จำเป็นต้องตื่นตระหนกจนเลิกปลูกกะเพรา แต่ควรตรวจสอบข้อมูลพันธุ์พืชจากกรมวิชาการเกษตร และติดตามความคืบหน้าของนโยบาย UPOV 1991 อย่างใกล้ชิด เพราะเรื่องเมล็ดพันธุ์เกี่ยวข้องโดยตรงกับต้นทุนการผลิต ความมั่นคงทางอาหาร และทางเลือกของเกษตรกรในระยะยาว

แหล่งที่มา

• Thai PBS News: https://www.thaipbs.or.th/news/content/571443
• กรมวิชาการเกษตร – รายการคำขอจดทะเบียนพันธุ์พืชใหม่: https://www.doa.go.th/pvp/?page_id=478
• กรมวิชาการเกษตร – ประกาศคำขอพันธุ์แก้วจุรี 02, 03 และ 04: https://www.doa.go.th/th/annodoa_public_no/87790/
• รัฐบาลไทย – ความคืบหน้าการศึกษาข้อดีและข้อเสียของ UPOV 1991: https://www.thaigov.go.th/th/news/170054

ขอบคุณที่แวะมาอ่านนะครับ ถ้าชอบก็อย่าลืมกดไลก์ กดแชร์ และกดติดตามด้วยนะครับ เพื่อที่ท่านจะได้ไม่พลาดข่าวสารต่าง ๆ ที่เป็นประโยชน์และสาระความบันเทิง