ตลาดจีนเปิดแล้ว สัตว์น้ำไทยต้องผ่านมาตรฐานอะไรบ้าง

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความหนึ่งเกี่ยวกับความเคลื่อนไหวด้านการค้าระหว่างไทยกับจีน โดยเฉพาะเรื่องสัตว์น้ำมีชีวิตเพื่อการบริโภค ซึ่งเป็นอีกประเด็นที่น่าสนใจ เพราะครั้งนี้จีนได้กำหนดกรอบการนำเข้าสัตว์น้ำจากประเทศไทยไว้อย่างเป็นทางการและชัดเจนมากขึ้น

สำหรับประเทศไทยแล้ว เรื่องนี้ถือเป็นข่าวที่น่าจับตามองไม่น้อย เพราะจีนเป็นตลาดขนาดใหญ่ ขณะที่ประเทศไทยเองก็มีทั้งภาคประมงและการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำที่มีศักยภาพ หากสามารถปฏิบัติตามมาตรฐานของประเทศปลายทางได้ ก็ย่อมมีโอกาสขยายตลาดและเพิ่มมูลค่าให้กับสินค้าสัตว์น้ำของไทย

สำนักงานส่งเสริมการค้าในต่างประเทศ ณ เมืองกวางโจว กรมส่งเสริมการค้าระหว่างประเทศ ระบุว่า สำนักงานศุลกากรแห่งสาธารณรัฐประชาชนจีน หรือ GACC ได้ประกาศอนุญาตให้นำเข้าสัตว์น้ำมีชีวิตเพื่อการบริโภคจากประเทศไทยอย่างเป็นทางการ ภายใต้พิธีสารว่าด้วยข้อกำหนดด้านการตรวจสอบ การกักกันโรค และสุขอนามัยสำหรับสัตว์น้ำเพื่อการบริโภคที่ส่งออกจากไทยไปจีน

กรอบดังกล่าวครอบคลุมสัตว์น้ำมีชีวิตที่มาจากทั้งการเพาะเลี้ยงและการจับจากธรรมชาติ แต่ไม่ได้หมายความว่าสัตว์น้ำทุกชนิดจะสามารถส่งออกไปจีนได้โดยไม่มีข้อจำกัด

จีนยังคงกำหนดข้อยกเว้นสำหรับชนิดพันธุ์ที่อยู่ภายใต้บัญชีของอนุสัญญา CITES ชนิดพันธุ์ที่อยู่ในบัญชีสัตว์ป่าคุ้มครองที่สำคัญของจีน รวมถึงชนิดพันธุ์ต่างถิ่นรุกรานที่จีนกำหนดให้ควบคุม ดังนั้น ผู้ประกอบการจำเป็นต้องตรวจสอบรายชื่อชนิดสัตว์น้ำที่ได้รับอนุญาตก่อนดำเนินการส่งออกทุกครั้ง

“เปิดตลาด” ไม่ได้แปลว่าส่งได้ทันที

จุดสำคัญของเรื่องนี้อยู่ตรงที่ แม้จีนจะเปิดทางให้นำเข้าสัตว์น้ำมีชีวิตจากไทย แต่การส่งออกยังอยู่ภายใต้ระบบกักกันและสุขอนามัยที่เข้มงวด

ผู้ประกอบการต้องดำเนินการตามข้อกำหนดด้านการกักกันของจีน และต้องขอใบอนุญาตกักกันสัตว์และพืชนำเข้าจากจีนล่วงหน้าตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด

ขณะเดียวกัน ฟาร์มเพาะเลี้ยง สถานที่พักสัตว์น้ำ และสถานที่บรรจุที่ต้องการส่งออกไปจีน จะต้องได้รับการรับรองจากหน่วยงานไทย และต้องเสนอชื่อให้ฝ่ายจีนพิจารณาขึ้นทะเบียน

ที่สำคัญคือ สถานประกอบการเหล่านี้จะสามารถส่งออกได้ต่อเมื่อได้รับการขึ้นทะเบียนกับฝ่ายจีนแล้ว

ดังนั้น สำหรับผู้ประกอบการที่กำลังมองเห็นโอกาสจากตลาดจีน เรื่องแรกที่ต้องทำจึงไม่ใช่การรีบหาตลาดหรือเร่งส่งสินค้า แต่คือการตรวจสอบก่อนว่า “สถานประกอบการของตนเองผ่านเงื่อนไขหรือยัง”

ตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ ต้องตรวจสอบย้อนกลับได้

อีกเรื่องที่จีนให้ความสำคัญอย่างมากคือระบบตรวจสอบย้อนกลับ

สัตว์น้ำที่จะส่งออกต้องสามารถตรวจสอบที่มาและกระบวนการจัดการได้ตลอดห่วงโซ่ ตั้งแต่แหล่งเพาะเลี้ยงหรือพื้นที่จับจากธรรมชาติ ไปจนถึงการบรรจุ การจัดเก็บ การขนส่ง และการส่งออก

สำหรับสัตว์น้ำที่มาจากธรรมชาติ แหล่งที่มาต้องเป็นไปตามที่กำหนด โดยสามารถมาจากน่านน้ำไทยหรือน่านน้ำสากล ขณะที่สัตว์น้ำเพาะเลี้ยงต้องมาจากแหล่งน้ำในประเทศไทย

ความหมายของข้อกำหนดนี้จึงไม่ได้อยู่ที่การตรวจสินค้าเฉพาะตอนก่อนส่งออก แต่เป็นการสร้างระบบให้สามารถย้อนกลับไปตรวจสอบได้ว่า สัตว์น้ำแต่ละล็อตมาจากไหน ผ่านกระบวนการอะไร และถูกจัดการอย่างไร

หากเกิดปัญหาด้านโรคหรือความปลอดภัยในภายหลัง ระบบดังกล่าวก็จะช่วยให้สามารถค้นหาต้นทางและดำเนินการแก้ไขได้อย่างตรงจุด

เรื่อง “ยา” และโรคสัตว์น้ำ ก็เป็นอีกด่านที่มองข้ามไม่ได้

ในกระบวนการผลิตและดูแลสัตว์น้ำ ผู้ประกอบการต้องปฏิบัติตามข้อกำหนดเกี่ยวกับยาและสารที่จีนกับไทยกำหนด

ยาที่ห้ามใช้ต้องไม่ถูกนำมาใช้ ส่วนยาที่อยู่ภายใต้ข้อจำกัดต้องใช้ตามหลักเกณฑ์อย่างเคร่งครัด

นอกจากนี้ยังต้องมีระบบเฝ้าระวังโรค สารพิษ สารอันตราย และจุลินทรีย์ก่อโรคอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้สัตว์น้ำที่ส่งออกมีความปลอดภัยและเป็นไปตามมาตรฐานที่กำหนด

ก่อนส่งออกแต่ละล็อตยังต้องผ่านการตรวจทางคลินิกโดยเจ้าหน้าที่ของไทย เพื่อยืนยันสุขภาพของสัตว์น้ำว่าเป็นไปตามเงื่อนไขที่กำหนด

เรื่องเหล่านี้อาจดูเป็นรายละเอียดในสายตาคนทั่วไป แต่สำหรับผู้ส่งออกแล้วถือเป็นหัวใจสำคัญ เพราะสินค้า “มีชีวิต” ย่อมมีความเสี่ยงด้านโรคและการตายระหว่างขนส่งมากกว่าสินค้าทั่วไป

ไม่ใช่แค่สัตว์น้ำต้องผ่านมาตรฐาน แต่ “กล่อง” ก็ต้องผ่านด้วย

อีกประเด็นที่ผู้ประกอบการไม่ควรมองข้ามคือเรื่องบรรจุภัณฑ์และฉลาก

สัตว์น้ำต่างชนิดหรือต่างแหล่งที่มาต้องมีการแยกบรรจุอย่างเหมาะสม ภาชนะที่ใช้ต้องเป็นของใหม่หรือผ่านการฆ่าเชื้อตามข้อกำหนด และต้องมีการจัดการให้เหมาะสมกับการขนส่งสัตว์น้ำมีชีวิต

ส่วนฉลากก็มีรายละเอียดไม่น้อย โดยต้องจัดทำเป็นภาษาจีนและระบุข้อมูลสำคัญที่เกี่ยวข้องกับสินค้า เช่น ชื่อสามัญ ชื่อวิทยาศาสตร์ แหล่งจับในกรณีสัตว์น้ำจากธรรมชาติ ชื่อฟาร์มหรือสถานประกอบการ ชื่อผู้ส่งออก หมายเลขทะเบียน และปลายทาง

จึงกล่าวได้ว่า ตั้งแต่สัตว์น้ำยังอยู่ในฟาร์มไปจนถึงกล่องสินค้าที่กำลังเดินทางไปจีน ทุกขั้นตอนล้วนอยู่ภายใต้ข้อกำหนด

เอกสารผิด สินค้าอาจมีปัญหา

อีกเรื่องที่สำคัญไม่แพ้ตัวสินค้า คือ “ใบรับรองสุขอนามัย” หรือ Health Certificate

สินค้าทุกล็อตต้องมีใบรับรองสุขอนามัยฉบับจริงที่ออกโดยหน่วยงานผู้มีอำนาจของไทย และต้องเดินทางไปพร้อมกับสินค้า

เอกสารต้องจัดทำเป็นภาษาอังกฤษหรือภาษาจีนตามข้อกำหนด ห้ามเขียนด้วยลายมือ ยกเว้นลายมือชื่อของเจ้าหน้าที่ และไม่ควรมีการขีดฆ่าหรือแก้ไขข้อความ เพราะเอกสารที่ไม่เป็นไปตามเงื่อนไขอาจถูกถือว่าใช้ไม่ได้

ประเด็นนี้สะท้อนให้เห็นว่า การส่งออกไปตลาดจีนไม่ได้วัดกันเฉพาะว่า “สัตว์น้ำดีหรือไม่ดี” แต่ยังวัดกันที่ความถูกต้องของระบบและเอกสารประกอบด้วย

ผู้ประกอบการที่เตรียมสินค้าได้ดี แต่เอกสารผิดพลาด ก็อาจประสบปัญหาเมื่อสินค้าเดินทางถึงปลายทางได้เช่นกัน

ถ้าไม่ผ่านเกณฑ์ จีนมีสิทธิดำเนินการอย่างไร?

เมื่อจีนกำหนดมาตรฐานเอาไว้อย่างชัดเจน ย่อมมีมาตรการสำหรับกรณีที่สินค้าหรือเอกสารไม่เป็นไปตามข้อกำหนด

จีนสามารถใช้มาตรการตามกฎหมายและระเบียบที่เกี่ยวข้อง ซึ่งอาจรวมถึงการส่งสินค้ากลับหรือทำลาย รวมถึงการเพิ่มความเข้มงวดในการตรวจสอบ และอาจระงับการนำเข้าจากสถานประกอบการที่มีปัญหาเป็นรายกรณี

เรื่องนี้จึงเป็นทั้งโอกาสและความท้าทายไปพร้อมกัน

เพราะการได้สิทธิส่งออกเข้าสู่ตลาดจีนไม่ได้หมายความว่าผู้ประกอบการจะสามารถผ่อนคลายมาตรฐานได้ ตรงกันข้าม ยิ่งตลาดมีความสำคัญมากเท่าไร การรักษามาตรฐานอย่างสม่ำเสมอก็ยิ่งมีความสำคัญมากขึ้นเท่านั้น

3 การบ้านใหญ่ที่ผู้ประกอบการไทยต้องรีบเตรียม

จากหลักเกณฑ์ทั้งหมด หากสรุปให้เข้าใจง่าย ผู้ประกอบการไทยที่ต้องการใช้โอกาสจากตลาดจีนมีการบ้านสำคัญอย่างน้อย 3 ด้าน

หนึ่ง การขึ้นทะเบียนสถานประกอบการ

ฟาร์ม สถานที่พัก และสถานที่บรรจุต้องดำเนินการตามขั้นตอนของหน่วยงานไทยและผ่านการขึ้นทะเบียนกับฝ่ายจีนก่อนจึงจะส่งออกได้

สอง การสร้างระบบควบคุมและตรวจสอบย้อนกลับ

ต้องรู้ที่มาของสัตว์น้ำ ควบคุมกระบวนการผลิต เฝ้าระวังโรคและสารอันตราย รวมถึงสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ตลอดห่วงโซ่

สาม การเตรียมเอกสาร บรรจุภัณฑ์ และฉลาก

สินค้าต้องมาพร้อมเอกสารที่ถูกต้อง บรรจุภัณฑ์ต้องเป็นไปตามข้อกำหนด และฉลากต้องมีข้อมูลครบถ้วนตามที่จีนกำหนด

ทั้ง 3 เรื่องนี้อาจฟังดูเป็นขั้นตอนทางราชการ แต่ในทางปฏิบัติกลับเป็นสิ่งที่จะตัดสินว่า ผู้ประกอบการรายใดสามารถใช้โอกาสจากตลาดจีนได้จริง

ตลาดใหญ่เปิดแล้ว แต่คนไทยต้องแข่งด้วย “มาตรฐาน”

ข้อมูลจากรัฐบาลไทยระบุว่า ก่อนมีพิธีสารดังกล่าว ไทยมีการส่งออกสัตว์น้ำมีชีวิตเพื่อการบริโภคอยู่แล้วประมาณ 1,850 ล้านบาท และประเมินว่าการมีพิธีสารจะช่วยเพิ่มมูลค่าการส่งออกได้มากกว่า 500 ล้านบาท

ตัวเลขนี้ทำให้เห็นว่าตลาดสัตว์น้ำมีชีวิตไม่ใช่เรื่องเล็ก และหากผู้ประกอบการสามารถรักษาคุณภาพได้ โอกาสทางเศรษฐกิจย่อมมีอยู่ไม่น้อย

แต่สิ่งที่น่าคิดก็คือ ตลาดจีนมีผู้ขายจากหลายประเทศ การที่ไทยจะเข้าไปแข่งขันจึงไม่ควรอาศัยเพียงเรื่องราคา

สิ่งที่จะทำให้สินค้าไทยยืนระยะได้คือคุณภาพ ความปลอดภัย ความสม่ำเสมอ และความสามารถในการปฏิบัติตามกฎระเบียบของประเทศปลายทาง

เพราะสำหรับตลาดที่มีระบบตรวจสอบเข้มงวด การส่งออกได้เพียงครั้งเดียวไม่ใช่คำตอบ แต่การส่งออกได้อย่างต่อเนื่องโดยรักษามาตรฐานเดิมต่างหากที่เป็นบทพิสูจน์สำคัญ

ในมุมมองของผู้เขียนเห็นว่า การที่จีนประกาศอนุญาตให้นำเข้าสัตว์น้ำมีชีวิตเพื่อการบริโภคจากไทยอย่างเป็นทางการ ถือเป็นความเคลื่อนไหวที่มีความหมายต่อภาคประมงไทย เพราะอย่างน้อยผู้ประกอบการมีกรอบกติกาที่ชัดเจนขึ้น และสามารถวางแผนการผลิต การขึ้นทะเบียน และการส่งออกได้อย่างเป็นระบบ

สิ่งที่น่าสนใจยิ่งกว่าการประกาศเปิดตลาด คือรายละเอียดของเงื่อนไขต่าง ๆ เพราะกฎเหล่านี้กำลังบอกผู้ประกอบการไทยอย่างชัดเจนว่า หากต้องการเข้าสู่ตลาดจีน จะต้องยกระดับการจัดการตั้งแต่ต้นทาง

ผู้เขียนมองว่า หากภาครัฐสามารถช่วยให้เกษตรกรและผู้ประกอบการรายเล็กเข้าถึงความรู้เรื่องการขึ้นทะเบียน การควบคุมโรค การตรวจสอบย้อนกลับ และมาตรฐานการส่งออกได้ง่ายขึ้น โอกาสครั้งนี้ก็จะไม่ได้ตกอยู่เฉพาะในมือของผู้ประกอบการรายใหญ่เท่านั้น

ขณะเดียวกัน ผู้ประกอบการเองก็ต้องเข้าใจว่า “ตลาดจีนเปิด” ไม่เท่ากับ “ขายอะไรก็ได้”

สัตว์น้ำต้องถูกต้องตามชนิดที่ได้รับอนุญาต สถานประกอบการต้องขึ้นทะเบียน กระบวนการผลิตต้องตรวจสอบได้ สินค้าต้องผ่านการตรวจสุขภาพ เอกสารต้องครบ บรรจุภัณฑ์ต้องถูกต้อง และเมื่อเดินทางถึงปลายทางก็ยังต้องเป็นไปตามข้อกำหนดของจีน

หากทำได้ครบ โอกาสครั้งนี้ก็อาจกลายเป็นช่องทางเพิ่มมูลค่าให้กับสินค้าประมงไทย และช่วยให้ผู้ประกอบการมีตลาดต่างประเทศเพิ่มขึ้น

แต่หากละเลยมาตรฐาน เพียงหวังว่าตลาดจีนมีขนาดใหญ่แล้วสินค้าจะขายได้เอง ก็อาจกลายเป็นความเสี่ยงมากกว่าโอกาส

ท้ายที่สุด ผู้เขียนจึงมองว่า ข่าวครั้งนี้ไม่ควรอ่านเพียงว่า “จีนเปิดตลาดให้สัตว์น้ำไทย” แล้วจบลงเพียงเท่านั้น

แต่ควรอ่านต่อให้ถึงคำว่า “เปิดภายใต้เงื่อนไขอะไร”

เพราะประตูการค้าอาจเปิดแล้วจริง แต่เส้นทางที่จะเดินผ่านประตูนั้นไปจนถึงมือผู้บริโภคชาวจีน ยังต้องอาศัยทั้งมาตรฐาน ความรับผิดชอบ และความพร้อมของผู้ประกอบการไทย

หากประเทศไทยทำเรื่องเหล่านี้ได้อย่างจริงจัง การเปิดตลาดครั้งนี้ก็อาจเป็นมากกว่าข่าวดีชั่วคราว แต่สามารถพัฒนาไปสู่โอกาสระยะยาวของอุตสาหกรรมประมงไทยในตลาดจีนได้

แหล่งที่มาของข้อมูล :

1. สำนักงานส่งเสริมการค้าในต่างประเทศ ณ เมืองกวางโจว กรมส่งเสริมการค้าระหว่างประเทศ กระทรวงพาณิชย์ รายงานเกี่ยวกับการที่สำนักงานศุลกากรแห่งสาธารณรัฐประชาชนจีน หรือ GACC ประกาศอนุญาตให้นำเข้าสัตว์น้ำมีชีวิตเพื่อการบริโภคจากประเทศไทย พร้อมรายละเอียดเกี่ยวกับชนิดสัตว์น้ำที่อยู่ภายใต้ข้อกำหนด การขึ้นทะเบียนสถานประกอบการ การกักกัน การควบคุมโรค การใช้ยา ระบบตรวจสอบย้อนกลับ บรรจุภัณฑ์ ฉลาก และใบรับรองสุขอนามัย

2. รัฐบาลไทย สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี รายงานการลงนามพิธีสารด้านการกักกันและสุขลักษณะสัตว์น้ำเพื่อการบริโภคระหว่างไทยกับจีน รวมถึงข้อมูลเกี่ยวกับมูลค่าการส่งออกสัตว์น้ำมีชีวิตเพื่อการบริโภคของไทย และโอกาสในการเพิ่มมูลค่าการส่งออก

3. General Administration of Customs of the People's Republic of China (GACC) ข้อมูลและประกาศที่เกี่ยวข้องกับข้อกำหนดการนำเข้าสัตว์น้ำมีชีวิตเพื่อการบริโภคจากประเทศไทย ซึ่งเป็นหลักเกณฑ์สำคัญสำหรับผู้ประกอบการที่ต้องการส่งออกสินค้าเข้าสู่ตลาดจีน