เปิดผลตรวจ “ลุ่มน้ำกก” ไส้ปลาตะกั่วสูง ผักผลไม้ 21 ชนิดพบโลหะหนัก จี้รัฐเร่งแก้

 

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านข้อมูลเกี่ยวกับสถานการณ์มลพิษในลุ่มน้ำกกแล้วรู้สึกว่า เป็นอีกเรื่องที่คนไทยควรให้ความสนใจอย่างจริงจัง โดยเฉพาะผู้ที่อยู่ในพื้นที่ภาคเหนือและผู้บริโภคที่ให้ความสำคัญกับความปลอดภัยของอาหาร

เพราะครั้งนี้ประเด็นไม่ได้หยุดอยู่เพียงเรื่องน้ำในแม่น้ำกกจะสะอาดหรือไม่ หรือสิ่งแวดล้อมในพื้นที่ได้รับผลกระทบมากน้อยเพียงใด แต่กำลังขยายไปถึงคำถามที่ใกล้ตัวกว่านั้นมาก นั่นคือ อาหารที่เรากินทุกวันปลอดภัยแค่ไหน

ข้อมูลที่เผยแพร่ในช่วงปลายเดือนสิงหาคมถึงต้นเดือนกันยายน 2569 มีผลตรวจจากอย่างน้อย 2 ส่วนที่น่าสนใจ

ส่วนแรกคือผลตรวจพืชผักและผลไม้จากพื้นที่ริมแม่น้ำกก อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งสำนักงานเกษตรอำเภอแม่อายร่วมกับศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรเชียงใหม่ ตรวจต่อเนื่อง 6 รอบ ระหว่างเดือนธันวาคม 2568 ถึงเดือนพฤษภาคม 2569 และพบการปนเปื้อนแคดเมียม ตะกั่ว และสารหนูเกินเกณฑ์ในพืชอย่างน้อย 21 ชนิด

ส่วนที่สองคือผลตรวจสัตว์น้ำลุ่มน้ำกกของกลุ่มวิจัย AI CARE Research Cluster มหาวิทยาลัยนเรศวร ซึ่งเผยแพร่ผลตรวจในเดือนกันยายน 2569 โดยพบการสะสมของโลหะหนักใน “ไส้ปลา” บางตัวอย่าง โดยเฉพาะตะกั่ว ขณะที่ตัวอย่าง “เนื้อปลา” 93 ตัวอย่างที่ตรวจในชุดการศึกษานี้ ไม่พบโลหะหนักเกินเกณฑ์ที่ใช้ประเมิน

สองข้อมูลนี้เมื่อนำมาอ่านประกอบกัน จึงสะท้อนภาพที่น่าจับตาว่า ปัญหาสิ่งแวดล้อมในลุ่มน้ำกกอาจไม่ได้จบอยู่แค่เรื่องคุณภาพน้ำ แต่ควรมีการเฝ้าระวังต่อเนื่องไปถึงดิน ตะกอน พืชผล และสัตว์น้ำ ซึ่งล้วนเกี่ยวข้องกับชีวิตประจำวันของประชาชน

อย่างไรก็ตาม เรื่องนี้มีสิ่งหนึ่งที่ต้องย้ำให้ชัดตั้งแต่ต้นว่า ยังไม่ควรเหมารวมว่าอาหารทุกชนิดจากลุ่มน้ำกกมีสารพิษ หรือผักทุกชนิดในภาคเหนือไม่ปลอดภัย เพราะผลตรวจที่มีอยู่เป็นผลจากตัวอย่าง พื้นที่ และช่วงเวลาที่กำหนด การตีความจึงควรอยู่บนหลักฐาน ไม่ใช่ความตื่นตระหนก

แต่ในทางกลับกัน การพบสารปนเปื้อนเกินเกณฑ์ในตัวอย่างจริงก็เป็นสัญญาณที่ไม่ควรถูกมองข้ามเช่นกัน

21 ชนิดไม่ใช่ตัวเลขธรรมดา เพราะหลายอย่างอยู่บนโต๊ะอาหารของเรา

ประเด็นที่ทำให้เรื่องนี้น่าสนใจและน่ากังวลในเวลาเดียวกัน คือผลการตรวจพืชผลริมแม่น้ำกกไม่ได้พบสารปนเปื้อนในพืชที่คนทั่วไปไม่ค่อยรับประทาน แต่เกี่ยวข้องกับพืชอาหารที่พบเห็นอยู่ในตลาดและครัวเรือนเป็นประจำ

จากข้อมูลของสภาองค์กรของผู้บริโภค มีการตรวจพบแคดเมียม ตะกั่ว และสารหนูเกินเกณฑ์ในพืชอย่างน้อย 21 ชนิด จากการตรวจทั้งหมด 6 รอบ ระหว่างเดือนธันวาคม 2568 ถึงเดือนพฤษภาคม 2569

ตัวอย่างพืชที่มีรายงานการตรวจพบการปนเปื้อน ได้แก่ พริก ข้าวโพด แตงกวา กระเทียม สับปะรด มะเขือ มะม่วง ถั่วฝักยาว รวมถึงพืชผักและผลไม้อีกหลายชนิด

ข้อมูลของสภาผู้บริโภคยังระบุด้วยว่า พืชบางชนิดพบสารปนเปื้อนมากกว่าหนึ่งประเภท และสิ่งที่น่าจับตามองเป็นพิเศษคือ แคดเมียมถูกตรวจพบเกินเกณฑ์อย่างต่อเนื่องในทุกรอบของการตรวจสอบ

ตรงนี้เองที่ทำให้เรื่องนี้แตกต่างจากการพบความผิดปกติในตัวอย่างเพียงครั้งเดียว เพราะเมื่อมีการตรวจหลายรอบและพบสัญญาณความเสี่ยงซ้ำ ก็ยิ่งมีเหตุผลที่จะต้องตรวจสอบพื้นที่และห่วงโซ่อาหารอย่างละเอียดมากขึ้น

ทั้งนี้ สภาผู้บริโภคระบุว่า ยังไม่มีข้อสรุปชัดเจนถึงแหล่งกำเนิดของสารปนเปื้อน แต่มีข้อสังเกตว่าอาจเกี่ยวข้องกับแม่น้ำกกและดินตะกอนที่ถูกน้ำท่วมพัดพาเข้ามาสู่พื้นที่เกษตร

ดังนั้น การพูดอย่างถูกต้องในเวลานี้จึงควรเป็นว่า “พบการปนเปื้อนในผลผลิตจากพื้นที่ที่ตรวจ” มากกว่าจะฟันธงว่าโลหะหนักทั้งหมดมีต้นกำเนิดจากแหล่งใดแหล่งหนึ่งโดยตรง

เรื่องต้นตอต้องใช้ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ตรวจสอบต่อไป ทั้งน้ำ ดิน ตะกอน แหล่งผลิต และปัจจัยแวดล้อมอื่น ๆ

ไส้ปลาพบตะกั่วสูง แต่เนื้อปลายังไม่พบเกินเกณฑ์

อีกข้อมูลหนึ่งที่ได้รับความสนใจอย่างมาก คือผลตรวจสัตว์น้ำในลุ่มน้ำกกของกลุ่มวิจัย AI CARE Research Cluster มหาวิทยาลัยนเรศวร ซึ่งเก็บตัวอย่างรวม 189 ตัวอย่าง แบ่งเป็นเนื้อปลา 93 ตัวอย่าง ไส้ปลา 91 ตัวอย่าง และหอยขมหรือสัตว์หน้าดินอีก 5 ตัวอย่าง

ผลตรวจที่น่าสนใจคือ ตัวอย่างเนื้อปลา 93 ตัวอย่างจากพื้นที่ที่ศึกษา ไม่พบโลหะหนักเกินเกณฑ์มาตรฐานที่ใช้ในการประเมิน

นี่ถือเป็นข้อมูลที่ควรนำเสนอควบคู่กันไป เพราะหากพูดเพียงว่า “ปลาลุ่มน้ำกกปนเปื้อน” ก็อาจทำให้ประชาชนเข้าใจผิดว่าปลาทุกส่วนและปลาทุกตัวมีความเสี่ยงเหมือนกัน

แต่เมื่อแยกดูเฉพาะ “ไส้ปลา” กลับพบสัญญาณที่น่าจับตามากกว่า

ในจังหวัดเชียงราย มีการตรวจไส้ปลา 78 ตัวอย่าง พบตะกั่วเกินเกณฑ์ 15 ตัวอย่าง หรือคิดเป็น 19.2% โดยค่าที่ตรวจพบสูงสุดอยู่ที่ 9.85 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม เทียบกับค่าเกณฑ์ที่ใช้เปรียบเทียบ 0.3 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม หรือประมาณ 32.8 เท่า

นอกจากนี้ยังพบสารหนูเกินเกณฑ์ในไส้ปลา 2 ตัวอย่าง หรือ 2.6% โดยค่าที่ตรวจพบสูงสุดอยู่ที่ 9.03 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม เทียบกับค่าเกณฑ์ 2.0 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม หรือประมาณ 4.5 เท่า

ส่วนบริเวณบ้านท่าตอน อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ ตรวจไส้ปลา 13 ตัวอย่าง พบตะกั่วเกินเกณฑ์ 5 ตัวอย่าง หรือ 38.5% โดยค่าที่ตรวจพบสูงสุดอยู่ที่ 1.59 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม

ขณะที่หอยขมและสัตว์หน้าดินบริเวณบ้านเมืองงิม จังหวัดเชียงราย มีการตรวจ 5 ตัวอย่าง และพบสารหนูเกินเกณฑ์ 1 ตัวอย่าง หรือ 20% โดยค่าที่ตรวจพบสูงสุดอยู่ที่ 2.45 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม เทียบกับค่าเกณฑ์ 2.0 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม

อย่างไรก็ตาม จำนวนตัวอย่างหอยขมและสัตว์หน้าดินมีไม่มาก จึงควรใช้ข้อมูลดังกล่าวเป็นสัญญาณสำหรับการเฝ้าระวังและการตรวจเพิ่มเติม ไม่ควรนำไปสรุปแทนภาพรวมของสัตว์น้ำทั้งหมดในลุ่มน้ำกก

ทำไม “ไส้ปลา” จึงเป็นประเด็นที่ต้องจับตา

สำหรับคนทั่วไปอาจสงสัยว่า หากเนื้อปลายังไม่พบเกินเกณฑ์ เหตุใดการพบโลหะหนักในไส้ปลาจึงกลายเป็นประเด็นสำคัญ

คำตอบในเชิงหลักการคือ อวัยวะต่าง ๆ ของสัตว์สามารถสะสมสารบางชนิดได้แตกต่างกัน และผลตรวจอวัยวะภายในจึงสามารถใช้เป็นหนึ่งในข้อมูลประกอบการประเมินการสัมผัสสารปนเปื้อนในระบบนิเวศ

แต่ไม่ควรนำผลตรวจไส้ปลาไปตีความตรง ๆ ว่าเนื้อปลาทั้งหมดมีพิษ

ข้อมูลที่มีอยู่ในขณะนี้กลับชี้ให้เห็นภาพที่ละเอียดกว่านั้น นั่นคือ เนื้อปลาจากตัวอย่างที่ตรวจยังไม่พบเกินเกณฑ์ ขณะที่ไส้ปลาในบางพื้นที่พบโลหะหนักเกินเกณฑ์

ดังนั้น สิ่งที่ควรทำต่อไปคือการตรวจซ้ำและเพิ่มจำนวนตัวอย่าง เพื่อดูว่าผลที่พบเป็นลักษณะเฉพาะของบางพื้นที่ บางชนิดปลา หรือเป็นแนวโน้มที่กว้างกว่านั้น

การเฝ้าระวังแบบนี้สำคัญ เพราะแม่น้ำไม่ได้มีเพียงน้ำ แต่ยังมีตะกอน สัตว์น้ำ พืชน้ำ สัตว์หน้าดิน และสิ่งมีชีวิตอีกมากมายที่เชื่อมโยงกันเป็นระบบนิเวศ

คำถามใหญ่กว่าการพบสารพิษ คือ “สารเหล่านี้มาจากไหน”

เมื่อพบตะกั่ว แคดเมียม หรือสารหนูในตัวอย่างอาหาร คำถามต่อมาที่ประชาชนอยากรู้ย่อมเป็นเรื่องแหล่งกำเนิด

ตรงนี้ผู้เขียนเห็นว่าเราควรระมัดระวังเรื่องการสรุปสาเหตุอย่างมาก

ในปัจจุบันมีการพูดถึงหลายปัจจัยที่อาจเกี่ยวข้องกับสถานการณ์ในลุ่มน้ำกก แต่ผลตรวจพืชที่สภาผู้บริโภคนำเสนอระบุชัดว่า ยังไม่มีข้อสรุปชัดเจนถึงแหล่งกำเนิดของสารปนเปื้อน

มีเพียงข้อสังเกตว่าอาจเกี่ยวข้องกับแม่น้ำกกและดินตะกอนที่ถูกน้ำท่วมพัดพาเข้าพื้นที่เกษตร

ดังนั้น หากจะให้คำตอบที่ถูกต้องจริง ๆ รัฐควรตรวจสอบตั้งแต่ต้นน้ำ กลางน้ำ และพื้นที่ปลายน้ำ รวมถึงตรวจดิน ตะกอน แหล่งน้ำ และผลผลิตทางการเกษตรในพื้นที่ที่เกี่ยวข้อง

เพราะถ้าพบสารปนเปื้อนในอาหาร แต่ไม่รู้ว่าสารนั้นเข้ามาสู่ระบบอาหารจากจุดใด การแก้ปัญหาก็อาจทำได้เพียงปลายเหตุ

ปัญหาที่น่าห่วงอีกเรื่อง คือ “กว่าจะรู้ ผลผลิตอาจถูกกินไปแล้ว”

อีกประเด็นหนึ่งที่ผู้เขียนเห็นว่าน่าสนใจมาก คือเรื่องความรวดเร็วในการแจ้งเตือน

สภาองค์กรของผู้บริโภคระบุว่า การตรวจพืชผลดำเนินการต่อเนื่องตั้งแต่เดือนธันวาคม 2568 ถึงพฤษภาคม 2569 ก่อนนำข้อมูลมาเผยแพร่ต่อสาธารณะในวันที่ 28 สิงหาคม 2569

นางสาวปรกชล อู๋ทรัพย์ อนุกรรมการด้านอาหาร ยา และผลิตภัณฑ์สุขภาพ ของสภาผู้บริโภค ตั้งข้อกังวลถึงความล่าช้าของกระบวนการตรวจและการสื่อสารข้อมูล โดยชี้ว่า หากใช้เวลานานกว่าข้อมูลจะถูกยืนยันและแจ้งต่อประชาชน ผลผลิตล็อตที่มีความเสี่ยงอาจถูกเก็บเกี่ยว ขนส่ง และบริโภคไปแล้ว

นี่คือจุดที่คำว่า Food Traceability หรือระบบตรวจสอบย้อนกลับแหล่งที่มาของอาหาร มีความสำคัญขึ้นมาทันที

สมมติว่าพบว่าผักจากแปลงหนึ่งมีสารปนเปื้อน แต่ผักล็อตนั้นถูกขายไปแล้ว หากไม่มีระบบบันทึกว่าเกษตรกรรายใดปลูก ผู้รับซื้อรายใดรับสินค้า ตลาดใดนำไปขาย หรือสินค้าถูกกระจายไปจังหวัดใด เจ้าหน้าที่ก็ย่อมติดตามสินค้าได้ยาก

และผู้บริโภคก็ไม่รู้ว่าผักที่อยู่ในถุงตรงหน้ามาจากพื้นที่เสี่ยงหรือไม่

นี่ไม่ใช่ปัญหาที่ประชาชนแก้ได้ด้วยการล้างผักอย่างเดียว เพราะสารโลหะหนักไม่ใช่สิ่งสกปรกที่มองเห็นด้วยตาเปล่าแล้วล้างออกได้ง่าย ๆ

สิ่งที่จำเป็นจึงเป็นระบบตรวจสอบตั้งแต่แหล่งผลิตไปจนถึงตลาด

รัฐต้อง “ตัดวงจรความเสี่ยง” ไม่ใช่เพียงประกาศเตือน

จากข้อเสนอของสภาผู้บริโภค แนวทางเร่งด่วนควรเริ่มจากการกำหนดพื้นที่เสี่ยงให้ชัดเจน

หากพื้นที่ใดพบความเสี่ยงจริง ควรมีการประกาศให้ประชาชน เกษตรกร ผู้รับซื้อ และผู้ประกอบการได้รับทราบข้อมูลเดียวกัน ไม่ใช่ต่างคนต่างรับข่าวจากคนละแหล่ง

พื้นที่ที่มีความเสี่ยงสูงควรมีการพิจารณามาตรการระงับการปลูกพืชเพื่อการบริโภคชั่วคราวตามความเหมาะสม พร้อมตรวจสอบและฟื้นฟูดินอย่างเป็นระบบ

สภาผู้บริโภคยังเสนอให้พิจารณาพืชหรือแนวทางที่เหมาะสมกับการฟื้นฟูพื้นที่ โดยต้องมีนักวิชาการและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกำกับดูแล เพราะหากนำพืชบางชนิดมาใช้เพื่อดูดซับโลหะหนัก ก็ต้องจัดการผลผลิตเหล่านั้นอย่างถูกต้อง ไม่เช่นนั้นอาจกลายเป็นการย้ายสารปนเปื้อนจากดินไปสู่ห่วงโซ่อาหารแทน

อีกด้านหนึ่งคือประชาชนในพื้นที่ หากมีการระงับการเพาะปลูกหรือจำหน่ายสินค้า รัฐต้องมีมาตรการช่วยเหลือ ทั้งน้ำดื่ม อาหารปลอดภัย และช่องทางผลิตทดแทน

ที่สำคัญที่สุดคือ เกษตรกรไม่ควรถูกทิ้งให้รับภาระเพียงฝ่ายเดียว

หากพื้นที่เพาะปลูกเกิดปัญหาจากปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อม การสั่งหยุดปลูกโดยไม่มีมาตรการเยียวยาย่อมไม่เป็นธรรมต่อผู้ที่ต้องพึ่งพาพื้นที่นั้นเพื่อเลี้ยงชีพ

เรียกคืนสินค้า ต้องทำให้เร็วกว่าเดิม

หากตรวจพบภายหลังว่าสินค้าอาหารไม่ปลอดภัย อีกประเด็นที่ต้องมีระบบรองรับคือ “การเรียกคืนสินค้า”

ในปัจจุบันอาหารหนึ่งล็อตสามารถเดินทางจากฟาร์มไปยังพ่อค้าคนกลาง ตลาดค้าส่ง ร้านค้า และบ้านของผู้บริโภคได้ภายในเวลาไม่นาน

หากรัฐใช้เวลาหลายเดือนในการยืนยันและสื่อสารความเสี่ยง สินค้าก็อาจกระจายออกไปเป็นวงกว้างแล้ว

สภาผู้บริโภคจึงเสนอให้ปรับปรุงระบบเฝ้าระวังหลังสินค้าออกสู่ตลาด หรือ Post-Market Surveillance และกำหนดความรับผิดชอบของผู้ประกอบการให้ชัดเจนขึ้น

เมื่อพบว่าสินค้าไม่ปลอดภัย ผู้ประกอบการควรมีหน้าที่แจ้งหน่วยงานกำกับดูแล ดำเนินการเรียกคืนสินค้า และแจ้งเตือนผู้บริโภคโดยเร็ว

หลักคิดสำคัญคือ อย่ารอให้รัฐเป็นฝ่ายตามเก็บสินค้าที่กระจายไปทั่วประเทศเพียงลำพัง

เพราะยิ่งแจ้งเตือนเร็วเท่าไร ความเสียหายก็ยิ่งมีโอกาสจำกัดวงได้เร็วเท่านั้น

ทำไมจึงมีการเรียกร้องให้แก้ พ.ร.บ.อาหาร พ.ศ. 2522

สภาผู้บริโภคมองว่าปัญหานี้สะท้อนข้อจำกัดของระบบกฎหมายอาหารที่ใช้มานาน และผลักดันให้มีการปรับปรุงพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 ให้รองรับระบบอาหารยุคปัจจุบันมากขึ้น

ข้อเสนอไม่ได้หมายถึงการเพิ่มจำนวนครั้งในการตรวจเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเปลี่ยนระบบให้สามารถ เฝ้าระวัง ประเมินความเสี่ยง แจ้งเตือน และจัดการปัญหาได้ตลอดห่วงโซ่อาหาร

ตั้งแต่แหล่งน้ำ

พื้นที่เพาะปลูก

ผลผลิต

การขนส่ง

ตลาด

ร้านค้า

ไปจนถึงโต๊ะอาหารของผู้บริโภค

สภาผู้บริโภคระบุว่า ได้รวบรวมรายชื่อประชาชนกว่า 70,000 รายชื่อเพื่อเสนอร่าง พ.ร.บ.อาหารฉบับสภาผู้บริโภคต่อรัฐสภา โดยมีสาระสำคัญเกี่ยวกับการยกระดับระบบเฝ้าระวัง การจัดการความเสี่ยง และกลไกเรียกคืนอาหารที่ไม่ปลอดภัย

ประเด็นนี้จึงไม่ใช่เพียงเรื่องของลุ่มน้ำกกเท่านั้น แต่เป็นคำถามใหญ่ต่อระบบความปลอดภัยอาหารของประเทศว่า หากวันหนึ่งเกิดเหตุการณ์ลักษณะเดียวกันในพื้นที่อื่น เรามีระบบที่สามารถตรวจพบและแจ้งเตือนประชาชนได้เร็วเพียงใด

 

ในมุมมองของผู้เขียนเห็นว่า กรณีลุ่มน้ำกกครั้งนี้มีบทเรียนสำคัญอย่างน้อย 3 เรื่อง

เรื่องแรกคือ ต้องรู้ให้ชัดว่าสารปนเปื้อนอยู่ตรงไหน

ไม่ใช่เพียงตรวจน้ำ แต่ต้องตรวจดิน ตะกอน พืช สัตว์น้ำ และองค์ประกอบที่เกี่ยวข้อง เพราะโลหะหนักสามารถเชื่อมโยงกับระบบนิเวศและห่วงโซ่อาหารได้

เรื่องที่สองคือ ต้องรู้ให้เร็ว

ผลตรวจที่แม่นยำมีความสำคัญ แต่หากข้อมูลมาถึงประชาชนช้าเกินไป ก็อาจไม่สามารถป้องกันความเสี่ยงได้ทันเวลา

เรื่องที่สามคือ ต้องรู้ว่าสินค้าที่มีความเสี่ยงเดินทางไปที่ไหน

นี่คือหัวใจของ Food Traceability

ถ้าตรวจพบผักล็อตหนึ่งไม่ปลอดภัย เจ้าหน้าที่ต้องตอบได้ว่า ผักล็อตนั้นมาจากใคร ไปที่ไหนบ้าง และต้องหยุดการกระจายสินค้าได้อย่างไร

ผู้เขียนเห็นว่าเรื่องนี้สำคัญมากสำหรับประเทศไทย เพราะทุกวันนี้อาหารไม่ได้ขายอยู่เฉพาะในหมู่บ้านหรือจังหวัดที่ผลิต แต่สามารถเดินทางข้ามจังหวัดได้อย่างรวดเร็ว

ดังนั้น หากระบบตรวจสอบย้อนกลับยังไม่แข็งแรง ปัญหาที่เกิดขึ้นในพื้นที่หนึ่งก็มีโอกาสกลายเป็นปัญหาของผู้บริโภคในพื้นที่อื่นได้

อย่าตื่นตระหนก แต่ก็อย่าประมาท

สำหรับประชาชนทั่วไป ผู้เขียนคิดว่าสิ่งที่ควรทำในเวลานี้ไม่ใช่การเลิกกินผัก เลิกกินปลา หรือเหมารวมว่าผลผลิตจากภาคเหนือทั้งหมดเป็นอันตราย

เพราะข้อมูลที่มีอยู่ยังเป็นผลตรวจจากพื้นที่และตัวอย่างที่กำหนด และยังไม่สามารถนำไปสรุปแทนอาหารทุกชนิดหรือทุกพื้นที่ได้

แต่ก็ไม่ควรเพิกเฉยต่อข้อมูลเช่นกัน

ผู้ที่อยู่ในพื้นที่เสี่ยงควรติดตามประกาศจากหน่วยงานรัฐและหน่วยงานด้านผู้บริโภคอย่างใกล้ชิด ส่วนผู้บริโภคทั่วไปควรเลือกซื้ออาหารจากแหล่งที่ตรวจสอบย้อนกลับได้เมื่อสามารถทำได้ และติดตามผลตรวจเพิ่มเติม

สิ่งสำคัญคือไม่ควรแชร์ข้อความที่เหมารวม เช่น “ผักภาคเหนือกินไม่ได้ทั้งหมด” หรือ “ปลาลุ่มน้ำกกมีพิษทุกตัว” เพราะเป็นการขยายข้อมูลเกินกว่าผลตรวจที่มีอยู่จริง

ในทางกลับกัน การพูดว่า “ไม่เป็นอะไรหรอก” โดยไม่มีการตรวจสอบเพิ่มเติมก็ไม่ใช่ทางออกเช่นกัน

ทางที่ดีที่สุดคือ ยึดข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ เปิดเผยผลตรวจอย่างตรงไปตรงมา และเร่งจัดการพื้นที่เสี่ยงอย่างเป็นระบบ

เพราะอาหารปลอดภัยไม่ควรเป็นเรื่องที่ประชาชนต้องเดาเอง

ผู้เขียนเห็นว่า สิ่งที่ประชาชนต้องการจากกรณีนี้ไม่ใช่คำพูดปลอบใจว่า “อย่ากังวล” แต่คือคำตอบที่ชัดเจน

พื้นที่ไหนเสี่ยง?

พืชชนิดไหนพบสาร?

ตรวจเมื่อไร?

พบมากน้อยเพียงใด?

ผลผลิตล็อตนั้นไปที่ไหน?

มีการเรียกคืนหรือไม่?

พื้นที่เพาะปลูกได้รับการฟื้นฟูอย่างไร?

และที่สำคัญที่สุดคือ รัฐมีมาตรการป้องกันไม่ให้เหตุการณ์เกิดซ้ำอย่างไร?

คำถามเหล่านี้ไม่ใช่เรื่องเกินความจำเป็น เพราะอาหารเป็นสิ่งที่ทุกคนต้องบริโภคในชีวิตประจำวัน

คนธรรมดาไม่มีทางมองผักหนึ่งกำแล้วรู้ว่า มีแคดเมียมหรือไม่

ไม่มีทางมองปลาแล้วรู้ว่า ไส้ปลามีตะกั่วสะสมอยู่หรือไม่

และไม่มีทางรู้ด้วยตัวเองว่าผักที่ซื้อจากตลาดมาจากแปลงใด หากระบบตรวจสอบย้อนกลับไม่เปิดเผยข้อมูล

ดังนั้น ภาระในการรับประกันความปลอดภัยอาหารไม่ควรถูกโยนมาให้ผู้บริโภคเพียงฝ่ายเดียว

รัฐต้องทำหน้าที่กำกับดูแล

ผู้ประกอบการต้องรับผิดชอบในส่วนของตน

นักวิชาการต้องช่วยตรวจสอบด้วยหลักฐาน

เกษตรกรต้องได้รับการสนับสนุนและเยียวยาเมื่อได้รับผลกระทบ

และประชาชนต้องได้รับข้อมูลที่รวดเร็ว โปร่งใส และตรวจสอบได้

ลุ่มน้ำกกจึงไม่ใช่แค่เรื่องของแม่น้ำ แต่เป็นเรื่องของ “อาหารบนโต๊ะ”

ท้ายที่สุดแล้ว กรณีลุ่มน้ำกกกำลังบอกเราว่า ปัญหาสิ่งแวดล้อมกับปัญหาความปลอดภัยอาหารไม่ได้แยกออกจากกันอย่างเด็ดขาด

สิ่งที่เกิดขึ้นในน้ำอาจเชื่อมโยงกับตะกอน

ตะกอนอาจเกี่ยวข้องกับดิน

ดินเกี่ยวข้องกับพืช

พืชเกี่ยวข้องกับอาหาร

และอาหารเกี่ยวข้องโดยตรงกับสุขภาพของประชาชน

เพราะฉะนั้น การแก้ปัญหาจึงไม่ควรหยุดอยู่ที่การตรวจพบสารปนเปื้อนแล้วประกาศเตือน

แต่ต้องเดินต่อไปจนถึงการหาต้นเหตุ การควบคุมพื้นที่ การติดตามผลผลิต การเรียกคืนสินค้า การฟื้นฟูดินและแหล่งน้ำ รวมถึงการดูแลผู้ได้รับผลกระทบ

ที่สำคัญคือ ต้องมีระบบที่ทำให้ครั้งต่อไป หากพบความเสี่ยง ประชาชนได้รับรู้เร็วกว่าเดิม ไม่ใช่ต้องรอจนเวลาผ่านไปหลายเดือนแล้วจึงมาทราบว่าอาหารบางส่วนจากพื้นที่เสี่ยงอาจเข้าสู่ตลาดไปแล้ว

ในมุมมองของผู้เขียนเห็นว่า เรื่องลุ่มน้ำกกควรเป็นบทเรียนครั้งใหญ่ของระบบอาหารไทย

ไม่ใช่เพื่อสร้างความหวาดกลัว

แต่เพื่อทำให้ประเทศไทยมีระบบตรวจสอบอาหารที่รัดกุมกว่าเดิม

เพราะสุดท้ายแล้ว สิ่งที่คนไทยทุกคนต้องการไม่ใช่อะไรที่ซับซ้อนเลย

เราต้องการเพียงรู้ว่า

ผักที่ซื้อปลอดภัยหรือไม่

ปลาที่นำมาทำกับข้าวปลอดภัยหรือไม่

และ อาหารที่วางอยู่ตรงหน้าลูกหลานของเราปลอดภัยจริงหรือไม่

คำตอบเหล่านี้ไม่ควรเป็นสิ่งที่ประชาชนต้องคาดเดาเอง

แต่ควรเป็นหน้าที่ของระบบความปลอดภัยอาหารของประเทศที่จะต้องตอบให้ได้อย่างชัดเจน รวดเร็ว และตรวจสอบได้

เพราะการคุ้มครองผู้บริโภคที่แท้จริง ไม่ควรเริ่มต้นหลังจากประชาชนได้รับอันตรายแล้ว

แต่ต้องเริ่มตั้งแต่ น้ำ ดิน แปลงเกษตร ตลาด จนถึงจานอาหาร

และนี่อาจเป็นเวลาที่ประเทศไทยต้องถามตัวเองอย่างจริงจังว่า ระบบอาหารของเราพร้อมรับมือกับ “ภัยเงียบ” อย่างโลหะหนักมากแค่ไหน

แหล่งที่มาของข้อมูล :

1. สภาองค์กรของผู้บริโภค รายงาน “ผักผลไม้ริมแม่น้ำกก 21 ชนิด ปนเปื้อนโลหะหนัก จี้รัฐสร้างระบบเฝ้าระวัง-จัดการความเสี่ยง” เผยแพร่วันที่ 28 สิงหาคม 2569 ระบุผลการตรวจพืชผลทางการเกษตรริมแม่น้ำกก อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งสำนักงานเกษตรอำเภอแม่อายร่วมกับศูนย์วิจัยและพัฒนาการเกษตรเชียงใหม่ ตรวจต่อเนื่อง 6 รอบ ระหว่างเดือนธันวาคม 2568 ถึงพฤษภาคม 2569 และพบแคดเมียม ตะกั่ว และสารหนูเกินเกณฑ์ในพืชอย่างน้อย 21 ชนิด รวมถึงข้อเสนอเรื่องการกำหนดพื้นที่เสี่ยง การฟื้นฟูดิน การตรวจสอบย้อนกลับ การเรียกคืนสินค้า และการปรับปรุง พ.ร.บ.อาหาร พ.ศ. 2522

2. กรุงเทพธุรกิจ รายงานผลการตรวจวิเคราะห์โลหะหนักในสัตว์น้ำลุ่มน้ำกกของกลุ่มวิจัย AI CARE Research Cluster มหาวิทยาลัยนเรศวร โดยระบุว่ามีตัวอย่างรวม 189 ตัวอย่าง แบ่งเป็นเนื้อปลา 93 ตัวอย่าง ไส้ปลา 91 ตัวอย่าง และหอยขมหรือสัตว์หน้าดิน 5 ตัวอย่าง โดยเนื้อปลาในชุดตัวอย่างที่ตรวจไม่พบโลหะหนักเกินเกณฑ์ ขณะที่ไส้ปลาบางตัวอย่างในเชียงรายและบ้านท่าตอนพบตะกั่วและสารหนูเกินเกณฑ์ตามที่รายงาน

3. สภาองค์กรของผู้บริโภค ระบุว่า ขณะนี้ยังไม่มีข้อสรุปชัดเจนถึงแหล่งกำเนิดของสารปนเปื้อนในพืชผล แต่มีข้อสังเกตว่าอาจเกี่ยวข้องกับแม่น้ำกกและดินตะกอนที่ถูกน้ำท่วมพัดพาเข้าสู่พื้นที่เกษตร ดังนั้น การระบุสาเหตุโดยฟันธงว่าเกิดจากแหล่งใดแหล่งหนึ่งจึงควรรอผลการตรวจสอบเพิ่มเติม

4. สภาองค์กรของผู้บริโภค เสนอให้ยกระดับระบบความปลอดภัยอาหาร โดยเฉพาะระบบเฝ้าระวังหลังสินค้าออกสู่ตลาด หรือ Post-Market Surveillance การเรียกคืนสินค้าที่ไม่ปลอดภัย และการเปิดเผยข้อมูลผลตรวจให้ประชาชนเข้าถึงได้รวดเร็ว รวมถึงเสนอให้มีการจัดการความเสี่ยงตั้งแต่พื้นที่ผลิต การขนส่ง การจำหน่าย จนถึงผู้บริโภค

5. ข้อเสนอด้านกฎหมายอาหาร — สภาองค์กรของผู้บริโภคระบุว่า ได้รวบรวมรายชื่อประชาชนกว่า 70,000 รายชื่อเพื่อเสนอร่าง พ.ร.บ.อาหารฉบับสภาผู้บริโภคต่อรัฐสภา โดยมุ่งปรับปรุงระบบเฝ้าระวังและการจัดการความเสี่ยงให้สอดคล้องกับระบบอาหารในปัจจุบัน

หมายเหตุสำคัญ : ตัวเลขและผลตรวจข้างต้นเป็นผลจากการเก็บตัวอย่างในพื้นที่และช่วงเวลาที่ระบุไว้ในรายงาน ไม่ควรนำไปเหมารวมว่าพืช ผัก ผลไม้ หรือสัตว์น้ำทุกชนิดในลุ่มน้ำกกหรือภาคเหนือมีการปนเปื้อนทั้งหมด และประเด็นเรื่องแหล่งกำเนิดของโลหะหนักยังควรมีการตรวจสอบเพิ่มเติมอย่างเป็นระบบ