BNPL กำลังจะมีอายุขั้นต่ำ เพราะการผ่อนของชิ้นเล็กอาจพาหนี้เข้ามาเร็วเกินไป

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ของราคาไม่กี่สิบหรือไม่กี่ร้อยบาทดูไม่น่ากลัวนัก จนหน้าชำระเงินมีทางเลือกให้แบ่งจ่าย แล้วคำว่า “เดี๋ยวค่อยจ่าย” ก็ทำงานเร็วกว่าเวลาคิด บริการซื้อก่อนจ่ายทีหลัง หรือ BNPL ทำให้คนได้ของทันที แต่ภาระถูกเลื่อนไปอยู่ในเดือนข้างหน้าอย่างแนบเนียน

ธนาคารแห่งประเทศไทยกำลังเตรียมเกณฑ์เฉพาะสำหรับบริการลักษณะนี้ หลังจำนวนบัญชีผู้ใช้เพิ่มจากราว 6 แสนบัญชีในปี 2564 เป็นเกือบ 5 ล้านบัญชีในปี 2567 มูลค่าสินเชื่อในปี 2567 อยู่ที่ประมาณ 1.8 หมื่นล้านบาท ประเด็นที่ถูกหยิบมาพิจารณาคือ การกำหนดอายุขั้นต่ำของผู้ใช้บริการ เพื่อไม่ให้เด็กและเยาวชนเข้าสู่การเป็นหนี้ง่ายเกินไป

ปัญหาไม่ใช่คำว่าผ่อน แต่คือความรู้สึกว่าไม่ได้เป็นหนี้

BNPL ไม่ได้เป็นสิ่งผิด และไม่ได้แปลว่าคนใช้ไม่มีวินัยเสมอไป มันอาจช่วยคนที่ต้องซื้อของจำเป็นในจังหวะเงินขาดมือ หรือช่วยกระจายรายจ่ายก้อนหนึ่งให้อยู่ในแผนได้ แต่รูปแบบการใช้งานที่อยู่ในหน้าช้อปปิงเดียวกับปุ่มซื้อ ทำให้หลายคนมองมันเป็น “วิธีจ่ายเงิน” มากกว่า “สินเชื่อ”

ผลคือเราอาจตัดสินใจจากค่างวดเล็ก ๆ แทนราคาจริงของสินค้า สมมติซื้อของหลายชิ้นจากหลายแอป แต่ละรายการดูจ่ายไหวหมด พอถึงวันครบกำหนด สิ่งที่มารวมกันไม่ใช่ของชิ้นเดียว แต่เป็นภาระหลายก้อนที่เคยถูกทำให้ดูเล็กทีละก้อน

ยิ่งบางบริการสมัครง่าย ใช้ข้อมูลทางเลือกในการพิจารณา หรือเสนอวงเงินตั้งแต่เริ่มใช้งาน คนที่ยังไม่คุ้นกับการอ่านเงื่อนไขจึงอาจกดรับสิทธิ์ไปก่อนแล้วค่อยรู้ทีหลังว่าตัวเองมีภาระผ่อนอยู่

ทำไมอายุจึงกลายเป็นเรื่องที่ต้องคุยกัน

การตั้งอายุขั้นต่ำไม่ได้มีความหมายว่าอายุน้อยจัดการเงินไม่ได้ แต่เป็นการยอมรับความจริงว่า คนจำนวนมากในช่วงวัยเรียนหรือเพิ่งเริ่มทำงานยังไม่มีรายได้สม่ำเสมอ และยังไม่เคยเจอรอบบิลหลายรอบพร้อมกัน การก่อหนี้ครั้งแรกจึงอาจเกิดเร็วกว่าโอกาสได้ฝึกจัดการรายรับของตัวเอง

ภายใต้แนวทางที่กำลังพิจารณา ยังไม่มีการประกาศตัวเลขอายุขั้นต่ำที่มีผลใช้จริง สิ่งที่มีคือทิศทางให้ผู้ให้บริการต้องคัดกรองคุณสมบัติผู้ใช้มากขึ้น ควบคู่กับการดูประเภทหรือมูลค่าขั้นต่ำของสินค้า เพดานดอกเบี้ย การให้ข้อมูลที่เข้าใจง่าย และการประเมินความสามารถในการชำระคืน โดยเฉพาะสินค้ามูลค่าสูง

ใจกลางของเรื่องนี้คือ ความสะดวกไม่ควรวิ่งเร็วกว่าความเข้าใจเรื่องหนี้ เพราะการผ่อนซื้ออาหาร เครื่องดื่ม หรือของใช้จิปาถะ อาจไม่ได้ทำให้ชีวิตพังในครั้งเดียว แต่สามารถฝึกให้เราชินกับการใช้เงินของเดือนหน้า โดยยังไม่เห็นภาพรายจ่ายทั้งหมดของตัวเอง

สิ่งที่คนใช้ BNPL ควรดู ไม่ว่ากติกาใหม่จะออกเมื่อไร

• ดูยอดรวม ไม่ใช่ดูแค่ค่างวด ถ้าราคาเต็มทำให้ลังเล ค่างวดเล็กลงไม่ได้ทำให้ของชิ้นนั้นถูกลง

• นับทุกแอปรวมกัน ภาระที่กระจายอยู่คนละแพลตฟอร์มมักหลุดจากสายตาได้ง่าย

• เช็กวันตัดเงินก่อนกด วันครบกำหนดที่ชนกับค่าเดินทาง ค่าเรียน หรือค่าใช้จ่ายในบ้าน ทำให้ยอดเล็กกลายเป็นเรื่องเครียดได้

• อ่านค่าใช้จ่ายเมื่อจ่ายช้า คำว่าไม่มีดอกเบี้ยอาจใช้กับการจ่ายตรงเวลาเท่านั้น เงื่อนไขล่าช้าหรือค่าปรับต้องเห็นก่อนตัดสินใจ

• ปิดตัวเลือกที่ไม่ใช้ ถ้าแอปเสนอวงเงินหรือเลือกวิธีผ่อนอัตโนมัติ ควรตรวจให้แน่ใจว่าไม่ได้เปิดใช้โดยไม่ตั้งใจ

สำหรับผู้ปกครอง การคุยเรื่องนี้กับลูกไม่จำเป็นต้องเริ่มด้วยการห้ามซื้อ ลองเริ่มจากคำถามธรรมดา เช่น ของชิ้นนี้จำเป็นแค่ไหน ถ้าจ่ายเต็มราคาในวันนี้ยังอยากได้หรือเปล่า และถ้าเดือนหน้ามีรายจ่ายฉุกเฉินจะเหลือเงินเท่าไร วิธีคิดแบบนี้ใช้ได้กับผู้ใหญ่เหมือนกัน

กติกาใหม่ช่วยลดช่องโหว่ แต่ไม่แทนการตัดสินใจของเรา

การกำกับ BNPL มีความสำคัญ เพราะช่วยทำให้ผู้ให้บริการต้องรับผิดชอบต่อการออกแบบผลิตภัณฑ์มากขึ้น ไม่ควรทำให้ลูกค้าได้วงเงินหรือชำระด้วยสินเชื่อโดยไม่รู้ตัว และไม่ควรใช้ข้อความกระตุ้นจนการกู้ดูเป็นเรื่องปกติของทุกการซื้อ

แต่กฎที่ดีไม่อาจทำให้ของฟุ่มเฟือยกลายเป็นของจำเป็น หรือทำให้รายได้ในอนาคตแน่นอนขึ้นได้ สิ่งที่ช่วยได้มากที่สุดยังเป็นการแยกให้ชัดว่า “จ่ายไหว” กับ “ควรซื้อ” ไม่ใช่ประโยคเดียวกัน

บางครั้งการเงินที่ดีไม่ได้เริ่มจากการตัดทุกความสุขออกจากชีวิต แต่อาจเริ่มจากการให้เวลาตัวเองหนึ่งคืนก่อนกดผ่อน ของที่ยังอยากได้ในวันพรุ่งนี้ค่อยตัดสินใจใหม่ ส่วนของที่อยากได้เพียงเพราะปุ่มบอกว่าจ่ายทีหลังได้ ก็มักไม่คุ้มกับการพาหนี้เข้าบ้านก่อนเวลา