ขยายประกันสังคม ม.33 ให้แม่บ้าน คนสวน คนขับรถ และแผงลอย แล้วทำไมบางหน่วยงานถึงขอให้คิดให้รอบคอบ?

ปลายเดือนสิงหาคม 2569 มีข่าวสำคัญเกี่ยวกับแรงงานนอกระบบบางกลุ่ม เมื่อ ครม. อนุมัติหลักการร่างกฎหมายเพื่อเปิดทางให้ลูกจ้างที่เดิมไม่ได้อยู่ภายใต้ประกันสังคม มาตรา 33 สามารถเข้าสู่ระบบได้มากขึ้น

กลุ่มที่ถูกพูดถึงมีทั้ง ลูกจ้างภาคเพาะปลูก ป่าไม้ และเลี้ยงสัตว์, แม่บ้าน คนสวน คนขับรถ และลูกจ้างของผู้ประกอบการแผงลอย

ฟังดูเหมือนข่าวดีตรง ๆ เพราะคนทำงานที่เคยไม่มีหลักประกัน จะได้เข้าถึงสิทธิเรื่องเจ็บป่วย คลอดบุตร ทุพพลภาพ เสียชีวิต ชราภาพ และว่างงานมากขึ้น

แต่หลังจากนั้นก็มีหน่วยงานเศรษฐกิจหลายแห่งเสนอให้กระทรวงแรงงานพิจารณาผลกระทบให้รอบคอบ

คำถามคือ

ถ้าเป็นการเพิ่มสิทธิให้แรงงาน แล้วทำไมยังมีคนกังวล?

เพราะ “ได้สิทธิเพิ่ม” กับ “ต้องจ่ายเพิ่มทุกเดือน” สามารถเกิดพร้อมกันได้

ประกันสังคม ม.33 ไม่ใช่สวัสดิการที่รัฐออกค่าใช้จ่ายให้ทั้งหมดฝ่ายเดียว

ระบบนี้มีการส่งเงินสมทบจากหลายฝ่าย ทั้งลูกจ้าง นายจ้าง และรัฐ

ดังนั้น เมื่อขยายระบบไปยังลูกจ้างกลุ่มใหม่ คนทำงานจะได้รับความคุ้มครองเพิ่มขึ้นจริง แต่ในอีกด้านหนึ่งก็ต้องมีเงินสมทบที่ถูกนำส่งเข้าสู่ระบบตามหลักเกณฑ์ที่กำหนด

สำหรับมนุษย์เงินเดือนที่มีรายได้ค่อนข้างแน่นอน เงินสมทบรายเดือนอาจถูกมองเป็นส่วนหนึ่งของค่าใช้จ่ายประจำ

แต่สำหรับแรงงานที่รายได้ต่ำ หรือมีรายได้ขึ้นลงตามฤดูกาลและจำนวนวันทำงาน เงินที่ต้องจ่ายประจำเดือนอาจมีน้ำหนักมากกว่า

นี่คือจุดที่คำว่า “เพิ่มความคุ้มครอง” ต้องถูกมองคู่กับคำว่า “จ่ายไหวหรือไม่”

ทำไมแม่บ้าน คนสวน หรือแรงงานแผงลอยจึงไม่เหมือนพนักงานบริษัททั่วไป?

เพราะรูปแบบการจ้างงานต่างกันมาก

พนักงานบริษัทมักมีนายจ้างที่มีระบบเงินเดือน ฝ่ายบุคคล และระบบบัญชีอยู่แล้ว การขึ้นทะเบียนและส่งเงินสมทบจึงมีโครงสร้างรองรับค่อนข้างชัด

แต่กรณีแม่บ้าน คนสวน หรือคนขับรถ นายจ้างอาจเป็นบุคคลธรรมดาเพียงคนเดียว

ส่วนผู้ประกอบการแผงลอยก็อาจเป็นธุรกิจขนาดเล็กที่มีลูกจ้างไม่กี่คน

ดังนั้น เมื่อกฎหมายขยายไปถึงคนกลุ่มนี้ นายจ้างก็ไม่ได้มีแค่ภาระเงินสมทบ แต่ยังมีเรื่องการขึ้นทะเบียน คำนวณค่าจ้าง และนำส่งเงินสมทบทุกเดือนเพิ่มขึ้นด้วย

นี่คือเหตุผลที่หลายฝ่ายมองว่า หากจะเดินหน้าเรื่องนี้จริง ขั้นตอนต้องออกแบบให้เหมาะกับบริบทของนายจ้างรายย่อย ไม่เช่นนั้นมาตรการที่ตั้งใจเพิ่มความคุ้มครองอาจกลายเป็นภาระทางธุรการที่คนพยายามหลีกเลี่ยงแทน

อีกความกังวลคือ ถ้าต้นทุนเพิ่ม นายจ้างจะปรับตัวอย่างไร?

ในช่วงที่ค่าครองชีพ ต้นทุนพลังงาน และค่าขนส่งยังอยู่ในระดับสูง แรงงานกลุ่มเป้าหมายจำนวนมากก็มีรายได้ต่ำหรือไม่แน่นอนอยู่แล้ว

ถ้านายจ้างรายย่อยต้องรับต้นทุนเพิ่ม อาจมีบางรายลดจำนวนวันจ้าง ลดคน หรือหันไปใช้การจ้างงานที่อยู่นอกระบบมากกว่าเดิม

นี่ไม่ได้หมายความว่าจะเกิดขึ้นแน่นอนทุกกรณี

แต่เป็นความเสี่ยงที่ต้องคิดก่อน เพราะถ้ากฎหมายเพิ่มสิทธิบนกระดาษ แต่แรงงานกลับถูกลดชั่วโมงงานหรือถูกย้ายออกนอกระบบ ผลลัพธ์ก็อาจสวนทางกับเป้าหมายเดิมได้

แล้วแรงงานจะได้อะไรถ้าเข้าสู่ ม.33?

ด้านประโยชน์ก็มีน้ำหนักมากเช่นกัน

ลูกจ้างกลุ่มที่เดิมถูกยกเว้นจะมีโอกาสได้รับสิทธิประโยชน์เหมือนลูกจ้างทั่วไป ทั้งกรณีเจ็บป่วย คลอดบุตร ทุพพลภาพ เสียชีวิต ชราภาพ และว่างงาน

โดยเฉพาะแรงงานที่ไม่มีเงินออมมาก การมีหลักประกันเวลาป่วยหรือขาดรายได้สามารถลดความเสี่ยงทางการเงินของทั้งครอบครัวได้มาก

ถ้ามองในภาพกว้าง นี่คือความพยายามดึงแรงงานที่เคยอยู่นอกระบบบางส่วนให้มีหลักประกันทางสังคมใกล้เคียงกับลูกจ้างทั่วไปมากขึ้น

แต่ตอนนี้ยังไม่ใช่ว่าทุกคนถูกบังคับเข้า ม.33 แล้ว

จุดนี้ต้องแยกให้ชัด

ตอนนี้ควรใช้คำว่า “เสนอขยาย” หรือ “อยู่ระหว่างดำเนินการตามร่าง” มากกว่าจะเขียนเหมือนทุกอย่างมีผลใช้บังคับเต็มรูปแบบแล้ว

ดังนั้น ยังไม่ควรสรุปว่าแม่บ้าน คนสวน คนขับรถ และลูกจ้างแผงลอยทุกคนถูกหักเงินสมทบเรียบร้อยแล้ว เพราะกระบวนการยังมีขั้นตอนที่ต้องเดินต่อ และยังมีข้อเสนอจากหน่วยงานต่าง ๆ ให้พิจารณาผลกระทบอย่างรอบด้าน

โจทย์จริงจึงไม่ใช่ “ควรมีประกันสังคมหรือไม่”

Main Reveal ของเรื่องนี้คือ

การขยายความคุ้มครองทางสังคมเป็นเรื่องดีได้ แต่ต้องออกแบบให้คนที่รายได้น้อยสามารถอยู่ในระบบนั้นได้จริง

ถ้าสิทธิดี แต่เงินสมทบหรือขั้นตอนหนักเกินไป คนอาจพยายามหลีกเลี่ยงระบบ

ในทางกลับกัน ถ้าภาระต่ำเกินไปจนกองทุนรับไม่ไหวในระยะยาว ระบบก็อาจไม่ยั่งยืน

ดังนั้น สิ่งที่รัฐต้องหาคือจุดสมดุลระหว่าง Coverage หรือการให้คนเข้าถึงสิทธิ กับ Affordability หรือความสามารถในการจ่ายของทั้งลูกจ้างและนายจ้าง

เพราะความคุ้มครองที่ดีที่สุด ไม่ได้วัดแค่ว่ามีคนเข้าโครงการกี่คน

แต่วัดด้วยว่า เมื่อเข้าแล้ว คนเหล่านั้นยังสามารถทำงานและอยู่ในระบบได้โดยไม่ถูกภาระใหม่ผลักกลับออกไปอีกหรือไม่