จากยอดหิมาลัยสู่หุบเขา : ทำไมเนปาลจึงเผชิญน้ำท่วมครั้งใหญ่

เหตุการณ์น้ำท่วมครั้งใหญ่ที่เกิดขึ้นบริเวณชายแดนเนปาล–ทิเบตเมื่อวันที่ 26 สิงหาคม พ.ศ. 2569 ไม่ใช่น้ำท่วมจากฝนตกหนักตามปกติ แต่เป็น น้ำป่าไหลหลากฉับพลันที่มีต้นเหตุเกี่ยวข้องกับการพังถล่มของธารน้ำแข็งและมวลหินบนเทือกเขาหิมาลัย จนทำให้เกิดมวลน้ำ โคลน หิน และน้ำแข็งจำนวนมหาศาลไหลลงมาตามระบบแม่น้ำอย่างรวดเร็ว เหตุการณ์ดังกล่าวส่งผลกระทบรุนแรงต่อพื้นที่ทางตอนเหนือของเนปาล โดยเฉพาะเขตราซูวา (Rasuwa) ซึ่งอยู่ติดกับชายแดนจีน และยังส่งผลต่อพื้นที่ปลายน้ำตามแนวแม่น้ำ Bhote Koshi และ Trishuli ด้วย

ภาพเหตุการณ์น้ำไหลทะลักบ้านเรือน

สาเหตุสำคัญเริ่มต้นขึ้นบนพื้นที่สูงของเทือกเขาหิมาลัย ซึ่งเป็นภูมิประเทศที่มีความสูงชันและมีธารน้ำแข็งจำนวนมาก ส่วนหนึ่งของธารน้ำแข็งบริเวณต้นน้ำของแม่น้ำ Lhende เกิดการพังถล่มจากระดับความสูงประมาณ 5,200 เมตร ก่อนจะตกลงสู่พื้นที่ด้านล่างราว 1,200 เมตร พร้อมกวาดเอาก้อนหินและตะกอนจำนวนมหาศาลลงไปด้วย มวลน้ำแข็งและหินดังกล่าวได้เข้าปิดกั้นทางน้ำจนเกิดเป็นลักษณะคล้ายเขื่อนธรรมชาติชั่วคราว เมื่อน้ำสะสมมากขึ้นและสิ่งกีดขวางพังลง น้ำที่ถูกกักไว้จึงทะลักลงมาตามหุบเขาอย่างฉับพลัน กลายเป็นคลื่นน้ำและโคลนขนาดใหญ่ที่เข้าท่วมพื้นที่ด้านล่าง

ในช่วงแรกมีรายงานว่าอาจเกิดแผ่นดินไหวขนาดประมาณ 4.4 เป็นตัวกระตุ้นเหตุการณ์ แต่การตรวจสอบของสำนักงานสำรวจธรณีวิทยาสหรัฐฯ หรือ USGS ในเวลาต่อมาระบุว่า สัญญาณที่ตรวจพบไม่ได้เกิดจากแผ่นดินไหวเป็นต้นเหตุ หากแต่เกิดจากแรงสั่นสะเทือนของการพังถล่มของมวลหินและน้ำแข็งเอง ซึ่งมีความรุนแรงมากจนสามารถตรวจจับได้ในลักษณะคล้ายเหตุการณ์แผ่นดินไหว

ภาพความเสียหายของบ้านเรือน

ความรุนแรงของเหตุการณ์ส่วนหนึ่งมาจาก ภูมิประเทศของเนปาล เอง เนปาลตั้งอยู่บริเวณด้านใต้ของเทือกเขาหิมาลัย พื้นที่ตอนเหนือจึงเต็มไปด้วยภูเขาสูง ธารน้ำแข็ง หุบเขาแคบ และแม่น้ำที่ไหลจากพื้นที่สูงลงสู่พื้นที่ต่ำอย่างรวดเร็ว เมื่อเกิดการพังถล่มบนภูเขา มวลน้ำและเศษหินจึงสามารถถูกเร่งให้ไหลลงตามหุบเขาได้อย่างรวดเร็ว แตกต่างจากพื้นที่ราบที่น้ำอาจค่อย ๆ กระจายออกไป เหตุการณ์ครั้งนี้จึงมีลักษณะเป็น “กำแพงน้ำและโคลน” ที่เคลื่อนตัวลงตามแนวแม่น้ำ มากกว่าจะเป็นน้ำท่วมที่ค่อย ๆ เพิ่มระดับจากฝนตกสะสม โดยระดับน้ำในแม่น้ำ Trishuli มีรายงานว่าเพิ่มขึ้นถึงประมาณ 9 เมตรภายในเวลาเพียง 30 นาที

อีกประเด็นที่ทำให้เหตุการณ์นี้น่ากังวลคือ การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศในภูมิภาคหิมาลัย เพราะอุณหภูมิที่สูงขึ้นกำลังทำให้ธารน้ำแข็งในเทือกเขาหิมาลัยสูญเสียน้ำแข็งอย่างต่อเนื่อง นักวิทยาศาสตร์ระบุว่าธารน้ำแข็งในเขต Hindu Kush–Himalaya สูญเสียน้ำแข็งเร็วขึ้นอย่างมากในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา และธารน้ำแข็งของเนปาลสูญเสียปริมาตรน้ำแข็งไปเกือบหนึ่งในสามภายในช่วงเวลาประมาณสามทศวรรษที่ผ่านมา แม้จะยังไม่สามารถสรุปได้ว่าโลกร้อนเป็นสาเหตุโดยตรงของการพังถล่มครั้งนี้ แต่ภาวะโลกร้อนทำให้สภาพแวดล้อมของภูเขาสูงและธารน้ำแข็งมีความเปราะบางมากขึ้น และเพิ่มความเสี่ยงต่อเหตุการณ์น้ำท่วมจากระบบธารน้ำแข็งในอนาคต

สำหรับสถานการณ์ล่าสุด ณ 28 สิงหาคม พ.ศ. 2569 ภัยพิบัติยังไม่ถือว่าสิ้นสุด เนื่องจากเจ้าหน้าที่กำลังเร่งค้นหาผู้สูญหายและช่วยเหลือประชาชนที่ติดอยู่ตามพื้นที่ต่าง ๆ ขณะเดียวกันยังมีความกังวลเกี่ยวกับ ทะเลสาบชั่วคราวที่เกิดขึ้นจากดินและเศษซากที่กีดขวางทางน้ำ ซึ่งมีระดับน้ำเพิ่มขึ้นและเริ่มล้นในวันที่ 28 สิงหาคม ทำให้เจ้าหน้าที่ต้องเฝ้าระวังความเป็นไปได้ที่จะเกิดน้ำหลากระลอกใหม่ และบางช่วงต้องชะลอการกู้ภัยเพื่อความปลอดภัย

ความเสียหายขยายตัวเป็นวงกว้าง บ้านเรือน ถนน สะพาน โรงไฟฟ้าพลังน้ำ และโครงสร้างพื้นฐานบริเวณชายแดนได้รับความเสียหายอย่างหนัก หลายพื้นที่ยังเข้าถึงได้ยากเนื่องจากถนนและสะพานถูกกระแสน้ำพัดทำลาย ขณะที่ทางการเนปาลระดมกำลังทหารและตำรวจหลายพันนาย รวมถึงเฮลิคอปเตอร์และทีมกู้ภัยเข้าค้นหาผู้ประสบภัย โดยข้อมูลล่าสุดจากหลายแหล่งรายงานจำนวนผู้เสียชีวิตในเนปาลและทิเบตรวมกันอยู่ในระดับ หลายร้อยคน และยังมีผู้สูญหายมากกว่า 1,000 คนตัวเลขยังเปลี่ยนแปลงอยู่เนื่องจากเจ้าหน้าที่ยังคงเข้าถึงพื้นที่ที่ถูกตัดขาดอย่างต่อเนื่อง

ดังนั้น น้ำท่วมเนปาลครั้งนี้จึงไม่ใช่เพียงภัยพิบัติจาก “น้ำ” แต่เป็นผลจากการบรรจบกันของ ธารน้ำแข็งที่เปราะบาง ภูเขาสูงชัน หุบเขาแคบ ระบบแม่น้ำที่ไหลแรง และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เมื่อมวลน้ำแข็งและหินพังถล่มลงสู่แม่น้ำในพื้นที่ภูเขา ผลที่ตามมาจึงสามารถกลายเป็นน้ำหลากขนาดมหาศาลภายในเวลาเพียงไม่กี่นาที และแสดงให้เห็นอย่างชัดเจนว่าพื้นที่เทือกเขาหิมาลัยกำลังเผชิญความเสี่ยงจากภัยพิบัติที่ซับซ้อนมากขึ้นในยุคโลกร้อน