แรงงานในสวนปาล์มบอร์เนียวต้องแลกอะไรกับน้ำมันปาล์มราคาถูก?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ก่อนพระอาทิตย์ขึ้น คนงานในสวนปาล์มหลายแห่งบนเกาะบอร์เนียวต้องออกจากที่พักพร้อมมีดตัดทะลายและถังพ่นยา เส้นทางในสวนยาวไกล พื้นดินชื้นลื่น และทะลายปาล์มแต่ละพวงหนักจนต้องใช้แรงทั้งตัวกว่าจะลากไปกองรวมกันได้

ภาพเช่นนี้ไม่ได้หมายความว่าสวนปาล์มทุกแห่งใช้แรงงานผิดกฎหมาย หรืออุตสาหกรรมน้ำมันปาล์มทั้งหมดมีปัญหาแบบเดียวกัน แต่รายงานจากหน่วยงานแรงงานและองค์กรสิทธิมนุษยชนพบความเสี่ยงซ้ำเดิมในพื้นที่ผลิตสำคัญ ทั้งเรื่องแรงงานข้ามชาติ แรงงานเด็ก การหักค่าจ้าง และการทำงานท่ามกลางสารเคมีอันตราย

พื้นที่บนเกาะบอร์เนียวครอบคลุมทั้งฝั่งกาลีมันตันของอินโดนีเซีย และรัฐซาบาห์กับซาราวักของมาเลเซีย สวนจำนวนมากอยู่ห่างจากเมืองและด่านตรวจ ทำให้แรงงานที่ไม่มีเอกสารหรือมีสถานะการทำงานไม่มั่นคงเข้าถึงตำรวจ โรงพยาบาล และหน่วยงานแรงงานได้ยาก

แรงงานบางรายเดินทางผ่านนายหน้าโดยเสียค่าหัวคิวตั้งแต่ยังไม่เริ่มงาน เมื่อไปถึงปลายทางกลับพบว่ารายได้จริงต่ำกว่าที่ตกลงไว้ หนี้เพิ่มขึ้นทุกเดือน และนายจ้างหรือนายหน้าถือหนังสือเดินทางไว้เพื่อควบคุมการเดินทาง การออกจากสวนจึงไม่ใช่เรื่องง่าย แม้ร่างกายจะบาดเจ็บหรือเริ่มป่วยจากงานก็ตาม

การยึดเอกสาร การข่มขู่ว่าจะแจ้งตรวจคนเข้าเมือง การหักเงินเมื่อทำยอดไม่ถึง และการบังคับทำงานเกินเวลาล้วนเป็นสัญญาณที่องค์กรแรงงานใช้ตรวจสอบความเสี่ยงของแรงงานบังคับ รายงานขององค์การแรงงานระหว่างประเทศระบุว่าภาคปาล์มน้ำมันในมาเลเซีย โดยเฉพาะพื้นที่ซาบาห์ ต้องเร่งแก้ปัญหาแรงงานข้ามชาติและแรงงานบังคับ ขณะที่การประเมินของรัฐบาลสหรัฐฯ ระบุว่ามีแรงงานในสวนปาล์มบางส่วนตกอยู่ในสถานการณ์แรงงานบังคับ และสัดส่วนในซาราวักสูงกว่าพื้นที่อื่น

งานที่อันตรายที่สุดงานหนึ่งคือการฉีดพ่นสารกำจัดวัชพืช คนงานต้องสะพายถังที่มีน้ำหนักเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ เดินเข้าไปตามแถวต้นปาล์ม แล้วกดหัวฉีดให้ละอองกระจายทั่วพื้น หากไม่มีหน้ากาก ถุงมือ รองเท้าบูต และเสื้อผ้าที่ปิดผิวหนัง ละอองยาอาจเกาะตามมือ แขน ใบหน้า และเสื้อผ้าได้ตลอดวัน

พาราควอตเป็นสารที่ต้องระวังอย่างมาก การสัมผัสผิวหนังเป็นเวลานาน โดยเฉพาะบริเวณที่มีแผลหรือผิวแตก อาจเพิ่มโอกาสเกิดพิษได้ ข้อมูลด้านพิษวิทยาพบอาการตั้งแต่ผิวแห้งแตก แสบ คัน ลอก พุพอง ไปจนถึงความเสียหายต่อเล็บและดวงตา การสูดละอองเข้มข้นอาจทำให้ระบบหายใจระคายเคือง และเมื่อสารเข้าสู่ร่างกายในปริมาณมาก ปอดอาจอักเสบ เกิดแผลเป็น หรือเสื่อมจนหายใจลำบาก

คำว่าเล็บหลุดหรือตาบอดจึงไม่ควรใช้เป็นภาพขยายเพื่อสร้างความตกใจโดยไม่มีหลักฐานเฉพาะราย แต่ก็ไม่ควรมองข้าม เพราะข้อมูลทางการแพทย์ยืนยันว่าพาราควอตทำร้ายผิวหนัง เล็บ ดวงตา และปอดได้ตามปริมาณกับเส้นทางที่ร่างกายได้รับสาร คนงานที่มีอาการแสบตา มองไม่ชัด หายใจติดขัด ผิวพุพอง หรือเล็บเปลี่ยนแปลงต้องหยุดสัมผัสสารและไปพบแพทย์ทันที

ปัญหาที่น่ากังวลกว่านั้นคือแรงงานบางคนทำงานด้วยมือเปล่าหรือใช้อุปกรณ์ที่ชำรุด เพราะอุปกรณ์ป้องกันมีไม่พอ นายจ้างไม่จัดหา หรือคนงานกลัวว่าการหยุดพักจะทำให้โดนหักค่าจ้าง ในพื้นที่อากาศร้อน เสื้อแขนยาวและหน้ากากทำให้ทำงานลำบาก หลายคนจึงถอดออกระหว่างฉีดยา แล้วล้างมือแบบลวกๆ ก่อนกินข้าว

พาราควอตไม่ได้มีอันตรายเฉพาะวันที่เกิดอาการทันที สารอาจทิ้งร่องรอยไว้ในร่างกายหลังการสัมผัสที่รุนแรง การเก็บถังสารเคมีไว้ใกล้ที่พัก การซักเสื้อผ้าปนกับเสื้อผ้าของเด็ก และการนำภาชนะเก่ามาใส่น้ำดื่มยังเพิ่มความเสี่ยงให้ทั้งครอบครัว คนที่ไม่ได้ทำงานในสวนจึงอาจได้รับผลกระทบจากสภาพแวดล้อมเดียวกัน

เด็กในครอบครัวแรงงานบางส่วนเข้าไปช่วยเก็บผลปาล์มที่ร่วงอยู่ตามพื้น แบกกระสอบขนาดเล็ก หรือช่วยพ่อแม่ทำยอดหลังเลิกเรียน งานเหล่านี้ดูเหมือนช่วยกันในครอบครัว แต่เมื่อเด็กต้องถือของหนัก ทำงานหลายชั่วโมง อยู่ใกล้สารกำจัดวัชพืช หรือขาดเรียนเพื่อทำงาน ก็เข้าสู่พื้นที่ของแรงงานเด็กอันตรายทันที

งานศึกษาของแอมเนสตี้ อินเตอร์เนชั่นแนลที่ลงพื้นที่สวนปาล์มในกาลีมันตันและสุมาตราพบเด็กอายุน้อยถึงแปดปีทำงานหนักในสภาพเสี่ยง เด็กบางคนออกจากโรงเรียนเพื่อช่วยครอบครัวให้ทำยอดได้ตามเป้า ข้อมูลจากโครงการขององค์การแรงงานระหว่างประเทศยังอ้างถึงการประเมินว่าเด็กอายุห้าถึงสิบเจ็ดปีหลายหมื่นคนอยู่ในภาวะแรงงานเด็กในภาคสวนปาล์มของมาเลเซีย

เด็กเหล่านี้ไม่ได้เลือกเส้นทางชีวิตจากความฝันว่าจะทำงานกลางสวนตั้งแต่อายุยังน้อย หลายคนเริ่มจากปัญหาค่าจ้างไม่พอ หนี้สิน อาการเจ็บป่วยของพ่อแม่ หรือระบบจ้างงานที่ผูกเด็กเข้ากับครอบครัว เมื่อเด็กหายจากห้องเรียน โอกาสหลุดพ้นจากงานหนักและความยากจนก็ลดลงไปอีกขั้น

ต้นตอของปัญหาไม่ได้หยุดอยู่ที่คนงานหรือหัวหน้าคนงานระดับสวน เพราะผลปาล์มเดินทางต่อไปยังลานรับซื้อ โรงสกัด โรงกลั่น และโรงงานผลิตอาหาร เครื่องสำอาง สบู่ เชื้อเพลิง กับสินค้าในชีวิตประจำวัน สินค้าหนึ่งชิ้นจึงอาจมีวัตถุดิบจากห่วงโซ่ที่ผู้ซื้อปลายทางมองไม่เห็น

คำว่า “ยั่งยืน” บนเอกสารรับรองจะมีความหมายก็ต่อเมื่อบริษัทตรวจสอบได้ว่าใครปลูก ใครเก็บเกี่ยว ใครฉีดพ่นสาร และคนงานได้รับค่าจ้างกับการรักษาพยาบาลจริงหรือไม่ การตรวจเอกสารอย่างเดียวไม่พอ เพราะแรงงานที่ถูกยึดหนังสือเดินทางหรือกลัวถูกจับมักไม่กล้าพูดความจริงต่อผู้ตรวจจากบริษัท

ทางออกต้องเริ่มจากการห้ามยึดเอกสาร นายจ้างต้องจ่ายค่าจ้างตรงเวลา จัดหาอุปกรณ์ป้องกันที่เหมาะสม อบรมการใช้สารเคมีเป็นภาษาที่แรงงานเข้าใจ และเปิดช่องร้องเรียนที่ไม่ทำให้คนงานเสี่ยงถูกไล่ออกหรือส่งกลับประเทศ เด็กต้องได้กลับเข้าโรงเรียน ครอบครัวต้องมีรายได้พอโดยไม่ต้องพึ่งแรงงานของลูก และหน่วยงานรัฐต้องเข้าตรวจพื้นที่ห่างไกลอย่างสม่ำเสมอ

ผู้บริโภคอาจไม่สามารถตรวจสอบสวนปาล์มทุกแปลงด้วยตัวเอง แต่สามารถตั้งคำถามกับบริษัทที่ประกาศเรื่องความยั่งยืนได้ว่าเปิดเผยแหล่งที่มาหรือไม่ มีระบบเยียวยาหรือไม่ และรับผิดชอบต่อแรงงานในห่วงโซ่อุปทานจริงแค่ไหน น้ำมันปาล์มราคาถูกจึงไม่ควรแลกมาด้วยหนังสือเดินทางที่หายไป มือที่พุพอง การหายใจที่แย่ลง หรือวัยเด็กที่ต้องหายจากโรงเรียน