ใครกำลังลบต้นไม้หอมและกล้วยไม้หายากออกจากป่า?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ในป่าดิบชื้นแถบหมู่เกาะอินโดนีเซียและเกาะบอร์เนียว มีต้นไม้บางชนิดที่คนทั่วไปเดินผ่านโดยไม่รู้ว่ากำลังยืนอยู่หน้าของมีค่า ไม้กฤษณาอาจดูเหมือนต้นไม้ป่าธรรมดา แต่แก่นไม้ที่สะสมเรซินหอมกลับมีตลาดรองรับตั้งแต่น้ำหอม เครื่องหอม ไปจนถึงสินค้าหรูราคาแพง

ร่องรอยของการลักลอบมักเริ่มจากทางเดินใหม่ที่ตัดเข้าไปในป่า ตอไม้ขนาดใหญ่ที่มีรอยเลื่อย และกิ่งไม้ถูกทิ้งเกลื่อนอยู่บนพื้น คนตัดไม่ได้เลือกต้นเล็กหรือเก็บเฉพาะส่วนที่จำเป็น พวกเขามองหาต้นที่มีอายุหลายสิบปีหรือเก่าแก่กว่านั้น เพราะยิ่งมีเรซินสะสมมาก เนื้อไม้ยิ่งมีโอกาสขายได้ราคาสูง

ไม้กฤษณาไม่ได้หอมทั้งต้น กลิ่นเข้มข้นเกิดขึ้นในเนื้อไม้บางส่วนหลังต้นได้รับบาดแผลหรือเชื้อรากระตุ้นให้สร้างเรซินเพื่อป้องกันตัว กระบวนการนี้ใช้เวลานาน จึงไม่มีทางปลูกต้นใหม่แล้วทดแทนต้นเก่าที่ถูกโค่นได้ทันที

ชื่อของ Aquilaria และ Gyrinops อยู่ในบัญชีควบคุมการค้าระหว่างประเทศตามกรอบ CITES การส่งออกไม้กฤษณาและผลิตภัณฑ์จากป่าจึงต้องมีเอกสารกำกับตามกฎหมายของประเทศต้นทางและประเทศปลายทาง การอ้างว่าเป็นไม้จากสวนเพาะปลูกไม่ได้ทำให้ของกลางถูกกฎหมายทันที เพราะเจ้าหน้าที่ต้องตรวจสอบแหล่งที่มา ชนิดพันธุ์ และใบอนุญาตให้ครบ

ราคาที่พูดกันในตลาดมืดอาจขึ้นไปถึงหลักแสนหรือหลักล้านต่อกิโลกรัมสำหรับไม้คุณภาพสูง แต่ตัวเลขไม่ได้มีมาตรฐานเดียวกันทุกพื้นที่ ขึ้นอยู่กับปริมาณเรซิน กลิ่น สี อายุของไม้ และความน่าเชื่อถือของผู้ขาย ตัวเลขสูงเหล่านี้เองที่ดึงคนกลางให้จ้างชาวบ้านเข้าไปเสี่ยงในพื้นที่ห่างไกล แล้วรับของต่อไปขายให้ตลาดเครื่องหอมระดับบน

อีกสิ่งที่เดินทางออกจากป่าพร้อมไม้หอม คือกล้วยไม้ป่าหายาก กล้วยไม้บางชนิดเติบโตอยู่บนต้นไม้ใหญ่หรือเกาะตามก้อนหินในป่าชื้น การถอนทั้งกอออกจากถิ่นเดิมทำให้รากเสียหายและต้นแม่ไม่มีโอกาสฟื้นตัว หากเก็บในช่วงออกดอก คนเก็บยังอาจนำเมล็ดและต้นอ่อนรุ่นใหม่ออกไปพร้อมกันจนพื้นที่นั้นไม่เหลือแหล่งขยายพันธุ์ตามธรรมชาติ

งานศึกษาการค้าพืชประดับในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เคยพบว่ากล้วยไม้ป่าหลายร้อยชนิดถูกซื้อขายนอกระบบ การค้าลักษณะนี้ดูเงียบกว่าการล่าสัตว์ เพราะของกลางถูกซ่อนในลังหรือถุงเพาะชำได้ง่าย และผู้ซื้อบางรายอาจเห็นเพียงดอกสวย ๆ โดยไม่รู้ว่าต้นนั้นถูกถอนจากป่าโดยไม่มีใบอนุญาต

นักสะสมที่ต้องการของแปลกจึงมีส่วนทำให้ต้นไม้ที่หายากขึ้นทุกปีถูกไล่ล่าหนักกว่าเดิม โดยเฉพาะกล้วยไม้ที่มีลักษณะเฉพาะตัวหรือยังเพาะขยายพันธุ์เชิงพาณิชย์ไม่ได้ เมื่อความต้องการเดินทางผ่านกลุ่มซื้อขายออนไลน์ นายหน้าจะทำหน้าที่ปกปิดแหล่งที่มา เปลี่ยนชื่อชนิดพันธุ์ และอ้างว่าเป็นต้นเพาะเลี้ยงเพื่อหลบการตรวจ

คำว่าแก๊งมอดไม้ติดอาวุธอาจไม่ได้หมายถึงเครือข่ายเดียวที่ทำงานเหมือนกันทุกพื้นที่ แต่การลักลอบในป่าชายแดนมักมีคนหลายชั้น ตั้งแต่คนชี้เป้า คนแบกของ นายทุนจัดรถ ไปจนถึงผู้รับซื้อปลายทาง หากพื้นที่มีการคุ้มกันด้วยอาวุธ เจ้าหน้าที่พิทักษ์ป่าและชุมชนก็ต้องเผชิญความเสี่ยงมากขึ้น การบุกจับจึงต้องใช้ข่าวกรอง การประสานงานข้ามประเทศ และหลักฐานที่รัดกุม ไม่ใช่ส่งเจ้าหน้าที่เข้าไปเผชิญหน้าโดยลำพัง

เส้นทางขนของอาจเปลี่ยนจากทางป่าไปยังเรือเล็ก ลานพักของกลาง หรือโกดังที่ทำทีเป็นธุรกิจไม้ทั่วไป จากนั้นจึงแยกสินค้าเป็นชิ้นเล็ก ๆ บดเป็นผง กลั่นเป็นน้ำมัน หรือส่งต่อผ่านผู้ค้าหลายทอด ยิ่งแบ่งของออกหลายจุด การตามหาต้นทางก็ยิ่งยาก และต้นไม้หนึ่งต้นอาจกลายเป็นสินค้าในตลาดหลายประเทศก่อนที่เจ้าหน้าที่จะพบร่องรอย

ผลกระทบไม่ได้จบลงที่ต้นไม้หายไปหนึ่งต้น การโค่นไม้ใหญ่เปิดช่องให้แสงแดดและน้ำฝนกระแทกพื้นป่า ตลิ่งริมลำห้วยพังง่ายขึ้น แหล่งอาหารของสัตว์ลดลง และต้นกล้าที่ต้องอาศัยร่มเงาอาจไม่รอด ส่วนกล้วยไม้ที่หายไปยังหมายถึงแมลง ผึ้ง และเชื้อราที่พึ่งพาระบบนิเวศชุดเดียวกันก็ได้รับผลกระทบตามไปด้วย

การแก้ปัญหาต้องเริ่มทั้งสองด้าน ด้านแรกคือการลาดตระเวนพื้นที่เสี่ยง ตรวจเส้นทางขนส่ง และตรวจเอกสารไม้กับพืชอย่างจริงจัง อีกด้านคือการสร้างรายได้ให้ชุมชนจากการเพาะเลี้ยงที่ตรวจสอบย้อนกลับได้ เพื่อไม่ให้ชาวบ้านต้องแลกความปลอดภัยกับค่าจ้างจากนายหน้า

คนซื้อเองก็ช่วยตัดวงจรได้ด้วยการขอหลักฐานแหล่งที่มา ไม่รับซื้อไม้กฤษณาที่อ้างว่าเก็บจากป่า และไม่ซื้อกล้วยไม้ที่ไม่มีชื่อวิทยาศาสตร์หรือเอกสารเพาะขยายพันธุ์ ของหายากที่ไม่มีที่มาอาจไม่ใช่ของสะสมที่น่าภูมิใจ แต่อาจเป็นชิ้นส่วนสุดท้ายของประชากรพืชที่กำลังหายไปจากธรรมชาติ

ป่าดิบชื้นไม่สามารถส่งสัญญาณเตือนเป็นเสียงดังได้ ตอไม้ที่เงียบอยู่กลางป่าและกระถางกล้วยไม้ที่ถูกส่งต่อในตลาดมืดจึงต้องถูกมองเป็นเรื่องเดียวกัน นั่นคือแรงกดดันจากความอยากได้ของหายากที่กำลังเปลี่ยนสิ่งมีชีวิตอายุหลายร้อยปีให้กลายเป็นสินค้าใช้แล้วหมดไป