ยาปลอมกำลังไหลเข้าชนบทอาเซียนได้อย่างไร?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ในพื้นที่ชนบทที่โรงพยาบาลอยู่ไกล ร้านขายยามีไม่กี่แห่ง และรายได้ของครอบครัวต้องประหยัดทุกบาท ยาจากแผงลอยหรือคลินิกที่ไม่มีใบอนุญาตอาจกลายเป็นทางเลือกเดียวของคนป่วยบางกลุ่ม ปัญหานี้เปิดช่องให้เครือข่ายค้าสินค้าปลอมแทรกยาไม่ได้มาตรฐานเข้ามาในห่วงโซ่การรักษา ตั้งแต่ชายแดน ร้านค้ารายย่อย ไปจนถึงการขายผ่านคนรู้จักและช่องทางออนไลน์

ข้อมูลขององค์การอนามัยโลกระบุว่า ยาปลอมหรือยาไม่ได้มาตรฐานอาจไม่มีตัวยาสำคัญ มีตัวยาไม่ตรงฉลาก มีปริมาณผิด หรือปนเปื้อนสารที่เป็นอันตราย ยาปฏิชีวนะและยาต้านมาลาเรียเป็นกลุ่มที่มีรายงานปัญหาบ่อย เพราะผู้ซื้อแยกแยะของจริงจากของปลอมได้ยากเมื่อบรรจุภัณฑ์เลียนแบบจนแทบไม่ต่างกัน

โรงงานลับมักเลือกผลิตยาที่มีความต้องการสูงและขายได้ง่าย เช่น ยาปฏิชีวนะ ยาแก้ปวด และยารักษาโรคติดเชื้อ ผู้ผลิตอาจใช้เม็ดยาที่ไม่มีตัวยา ใช้สารเติมแต่งราคาถูก หรือผสมส่วนประกอบที่ไม่ผ่านการควบคุมคุณภาพ เรื่องเล่าที่พบในหลายพื้นที่มักพูดถึงแป้ง สี หรือขี้ผึ้ง แต่ส่วนผสมจริงต้องตรวจด้วยห้องปฏิบัติการ ไม่ควรสรุปจากสี กลิ่น หรือรูปร่างเพียงอย่างเดียว

การผลิตแบบนี้ไม่ได้มีมาตรฐานเรื่องความสะอาด น้ำหนักยา ความเข้มข้น หรืออายุการเก็บรักษา เม็ดยาหนึ่งแผงอาจมีตัวยาไม่เท่ากัน บางเม็ดไม่มีตัวยาเลย ขณะที่บางเม็ดอาจปนสารพิษหรือสารที่ทำให้เกิดอาการแพ้รุนแรง ผู้ซื้อจึงไม่รู้ว่ากำลังกินยาเพื่อรักษาโรค หรือกำลังรับสารที่ทำให้ร่างกายทรุดลง

ปลายทางของยาปลอมมักอยู่ในจุดที่การตรวจสอบทำได้ยาก ร้านขายยาเถื่อน คลินิกที่เปิดโดยไม่มีบุคลากรวิชาชีพ แผงขายของตามตลาด และผู้ขายที่รับยามาจากชายแดน ล้วนเป็นช่องทางที่ทำให้สินค้ากระจายไปถึงหมู่บ้านได้รวดเร็ว การซื้อยาครั้งหนึ่งอาจดูเหมือนได้ของราคาถูก แต่เมื่อมีผู้ป่วยหลายคนกินยาชุดเดียวกัน ความเสียหายจะขยายไปทั้งชุมชน

ยาปฏิชีวนะที่ไม่มีตัวยาหรือมีขนาดต่ำเกินไปอาจทำให้เชื้อไม่หายและเพิ่มโอกาสดื้อยา ผู้ป่วยอาจต้องใช้เวลารักษานานขึ้น กลับมาป่วยซ้ำ หรือแพร่เชื้อที่รักษายากให้คนในครอบครัว ส่วนยาต้านมาลาเรียที่ไม่ได้มาตรฐานอาจทำให้ผู้ป่วยเสียเวลารักษาในช่วงที่โรครุนแรงขึ้น จนเกิดภาวะแทรกซ้อนและเสียชีวิตได้

สัญญาณอันตรายหลังรับประทานยา ได้แก่ อาการแพ้ หายใจลำบาก หน้าหรือริมฝีปากบวม อาเจียนไม่หยุด ซึมลง ชัก ไข้ไม่ลด หรืออาการของโรครุนแรงขึ้น หากพบอาการเหล่านี้ควรหยุดพึ่งยาจากแหล่งน่าสงสัย เก็บแผงยา ซองยา และใบเสร็จไว้ แล้วรีบไปโรงพยาบาลหรือสถานพยาบาลที่มีบุคลากรวิชาชีพ อย่าซื้อยาเพิ่มมาทดลองแก้เอง

การดูแลเบื้องต้นเริ่มจากซื้อยาจากร้านที่มีใบอนุญาต ตรวจเลขทะเบียน ฉลาก ผู้ผลิต วันหมดอายุ และสภาพบรรจุภัณฑ์ให้ครบ หากราคาถูกผิดปกติ เม็ดยาเปลี่ยนสี แตกยุ่ย มีกลิ่นแปลก ฉลากสะกดผิด หรือไม่มีข้อมูลผู้ผลิต ควรเลี่ยงทันที แต่แม้บรรจุภัณฑ์ดูดี ก็ยังยืนยันความแท้ไม่ได้ร้อยเปอร์เซ็นต์เมื่อซื้อจากช่องทางที่ไม่อยู่ในระบบ

การสกัดเครือข่ายนี้ต้องอาศัยทั้งด่านชายแดน หน่วยงานกำกับยา ตำรวจ โรงพยาบาล และร้านขายยาที่ทำงานร่วมกัน การแจ้งเบาะแสพร้อมภาพบรรจุภัณฑ์ แหล่งซื้อ และอาการของผู้ป่วยช่วยให้เจ้าหน้าที่ติดตามล็อตยาและหยุดการกระจายได้เร็วขึ้น หน่วยงานสาธารณสุขยังต้องทำให้ยาจำเป็นมีราคาจับต้องได้และเข้าถึงหมู่บ้านห่างไกล เพราะช่องว่างด้านบริการคือพื้นที่ทำกำไรของตลาดมืด

ยาปลอมไม่ใช่แค่สินค้าคุณภาพต่ำ แต่เป็นภัยที่ทำให้การรักษาล้มเหลว เชื้อดื้อยาเพิ่มขึ้น และครอบครัวต้องเสียทั้งเงินและเวลา การตรวจสอบก่อนซื้ออาจดูเป็นเรื่องเล็ก แต่ช่วยลดความเสี่ยงจากเม็ดยาที่ไม่มีใครรับผิดชอบได้มากกว่าการรอให้อาการทรุดแล้วค่อยหาทางแก้