ทำไมการค้าเนื้อหมาข้ามแดนจึงกลายเป็นภัยเงียบใกล้ตัว?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ภาพกรงเหล็กที่อัดแน่นด้วยสุนัขตามจุดพักสินค้าอาจดูเหมือนเรื่องไกลตัว แต่เบื้องหลังนั้นมีทั้งการขโมยสัตว์เลี้ยง การขนส่งผิดกฎหมาย และการชำแหละที่ไม่ผ่านการตรวจโรค เมื่อสัตว์จากหลายพื้นที่ไหลมารวมกันในตลาดเดียว ความเสี่ยงไม่ได้หยุดอยู่ที่ความโหดร้ายต่อสัตว์ แต่ลามไปถึงคนจับ คนขน คนชำแหละ และชุมชนรอบตลาดด้วย

ชื่อของตลาดโทโมฮอนในอินโดนีเซียเคยถูกพูดถึงในฐานะศูนย์กลางการขายเนื้อสัตว์แปลกและเนื้อสุนัขแมว ภาพจากการสืบสวนในอดีตทำให้สังคมเห็นสภาพสัตว์ที่หวาดกลัว ขาดน้ำ และถูกขังในพื้นที่แคบ ส่วนเวียดนามมีเครือข่ายฟาร์ม จุดรวบรวม รถขนส่ง และร้านอาหารที่เชื่อมต่อกันเป็นระยะทางไกล

ต้นทางของสุนัขในขบวนการนี้ไม่ได้มาจากฟาร์มทั้งหมด รายงานการช่วยเหลือหลายพื้นที่พบทั้งสุนัขที่เจ้าของตามหาไม่เจอ สุนัขจรจัด และสัตว์ที่มีคนนำมาขายเพราะฐานะลำบาก เมื่อมีคำสั่งซื้อจำนวนมาก คนกลางย่อมมองสัตว์เหล่านี้เป็นเพียงสินค้า จึงใช้กรงหรือกระสอบที่แคบเกินไปเพื่อลดพื้นที่และค่าขนส่ง

คดีที่เกิดขึ้นในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ยังมีรายงานการใช้เหยื่อผสมสารพิษหรือวิธีทำให้สัตว์อ่อนแรงก่อนจับ การกระทำแบบนี้ทำให้สัตว์บาดเจ็บและเพิ่มความเสี่ยงต่อคนที่เข้าไปจับโดยตรง ที่น่ากังวลกว่านั้นคือไม่มีใครยืนยันได้ว่าสัตว์แต่ละตัวได้รับวัคซีนหรือผ่านการตรวจสุขภาพมาก่อนหรือไม่

กรณีโทโมฮอนต้องเล่าให้ตรงกับสถานการณ์ปัจจุบัน ตลาดแห่งนี้ประกาศยุติการฆ่าและขายสุนัขแมวเพื่อเป็นอาหารในเดือนกรกฎาคม 2023 หลังจากมีการกดดันจากหน่วยงานท้องถิ่นและกลุ่มสวัสดิภาพสัตว์ การประกาศครั้งนั้นช่วยลดภาพการฆ่าแบบเปิดเผยในตลาด และกลายเป็นตัวอย่างว่าการตัดวงจรที่จุดขายสามารถช่วยหยุดเครือข่ายปลายทางได้

แต่การปิดจุดหนึ่งไม่ได้หมายความว่าต้นทางหายไปทันที หากยังมีคนรับซื้อ รถขนส่ง และตลาดลับที่พร้อมจ่ายเงิน สัตว์ก็อาจถูกเปลี่ยนเส้นทางไปยังจังหวัดอื่นหรือขายผ่านช่องทางที่ตรวจสอบยาก เรื่องของโทโมฮอนจึงเป็นทั้งบทเรียนและเครื่องเตือนใจว่า การบังคับใช้กฎหมายต้องเดินต่อหลังข่าวเงียบลง

ในเวียดนาม การบริโภคเนื้อสุนัขยังไม่ถูกห้ามทั่วประเทศ แม้กฎด้านการกักกันและการเคลื่อนย้ายสัตว์จะกำหนดให้สุนัขที่เดินทางต้องขึ้นทะเบียน ได้รับวัคซีน และผ่านจุดตรวจที่เกี่ยวข้องกับโรคระบาด หลายองค์กรรายงานว่าคนค้าในตลาดมักละเลยขั้นตอนเหล่านี้ เพราะสัตว์ที่ไม่มีเอกสารซื้อได้ถูกกว่าและขนย้ายได้เร็วกว่า

เส้นทางจำนวนมากลากยาวจากพื้นที่ชนบทหรือเขตภูเขาเข้าสู่เมืองใหญ่ สุนัขหลายตัวต้องอยู่รวมกันในกรงเล็กเป็นเวลานานจนขาดน้ำ อ่อนแรง หรือมีบาดแผล การขนย้ายข้ามพื้นที่เช่นนี้ทำให้โรคที่เคยอยู่ในชุมชนหนึ่งมีโอกาสเดินทางไปพร้อมกับสัตว์ โดยไม่มีระบบติดตามที่ชัดเจนว่าใครเป็นเจ้าของและมาจากพื้นที่ใด

โรคพิษสุนัขบ้าเป็นประเด็นที่ต้องแยกให้ชัด ความเสี่ยงหลักไม่ได้หมายความว่าคนจะติดโรคจากการกินเนื้อที่ปรุงสุกโดยตรง แต่เกิดจากการสัมผัสสัตว์ติดเชื้อ น้ำลาย หรือเนื้อเยื่อระบบประสาทผ่านรอยกัด รอยข่วน แผลเปิด และเยื่อบุตา ปาก หรือจมูก คนชำแหละที่ไม่มีอุปกรณ์ป้องกันจึงอยู่ในกลุ่มเสี่ยง โดยเฉพาะเมื่อจับสัตว์ที่ไม่รู้ประวัติและไม่มีการตรวจโรค

งานวิชาการที่เผยแพร่ในปี 2024 ระบุว่าเวียดนามพบผู้เสียชีวิตจากพิษสุนัขบ้าหลายสิบรายในช่วงต้นปี และชี้ว่าการเคลื่อนย้ายสุนัขที่ไม่ได้รับวัคซีน รวมถึงฟาร์มและโรงฆ่าที่ควบคุมไม่ทั่วถึง อาจทำให้การควบคุมโรคยากขึ้น ข้อมูลเก่าที่ CDC เคยเผยแพร่ยังอ้างผลการศึกษาว่าสุนัขที่นำไปบริโภคบางส่วนตรวจพบเชื้อพิษสุนัขบ้า นี่ไม่ใช่ตัวเลขที่ใช้เหมารวมทุกตลาด แต่เพียงพอจะบอกว่าการปล่อยให้ห่วงโซ่นี้ไร้การตรวจสอบมีต้นทุนด้านสาธารณสุขสูง

คำว่าค้าเนื้อหมาข้ามชาติอาจทำให้หลายคนเข้าใจว่าอินโดนีเซียกับเวียดนามมีแก๊งเดียวกันเชื่อมถึงกันโดยตรง เรื่องนั้นต้องอาศัยหลักฐานจากคดีและการสอบสวนของเจ้าหน้าที่จึงจะยืนยันได้ สิ่งที่เห็นร่วมกันชัดเจนกว่าคือรูปแบบปัญหาเหมือนกัน ทั้งการนำสัตว์จากพื้นที่อื่นเข้ามา การใช้จุดพักสินค้า การละเลยวัคซีน การขนส่งที่ไม่เหมาะสม และการฆ่าที่อยู่นอกระบบตรวจโรค

การแก้ปัญหาจึงต้องทำหลายด้านพร้อมกัน รัฐต้องตรวจเส้นทางขนส่งและจุดรวบรวมจริงจัง ใช้ระบบขึ้นทะเบียนสัตว์และใบอนุญาตที่ตรวจสอบย้อนกลับได้ พร้อมลงโทษการขโมยสัตว์เลี้ยงและการขนส่งที่ทรมานสัตว์ ขณะเดียวกันต้องเพิ่มวัคซีนสุนัขในชุมชน สนับสนุนอาชีพทางเลือกแก่คนที่พึ่งรายได้จากการค้า และทำงานร่วมกันระหว่างหน่วยงานปศุสัตว์ สาธารณสุข ตำรวจ และองค์กรท้องถิ่น

เจ้าของสัตว์เลี้ยงควรใส่ป้ายชื่อหรืออุปกรณ์ระบุตัวตน เก็บภาพและข้อมูลประจำตัวไว้ และแจ้งเจ้าหน้าที่ทันทีเมื่อสัตว์หาย ไม่ควรเข้าไปเผชิญหน้ากับกลุ่มต้องสงสัยเอง หากพบสุนัขที่อาจได้รับบาดเจ็บหรือถูกขัง ควรติดต่อหน่วยงานช่วยเหลือสัตว์หรือเจ้าหน้าที่ในพื้นที่เพื่อให้เข้าช่วยอย่างปลอดภัย

หากมีคนถูกกัด ข่วน หรือมีน้ำลายสัตว์ต้องสงสัยสัมผัสแผลและเยื่อบุ ให้ล้างบริเวณนั้นด้วยน้ำไหลและสบู่อย่างน้อย 15 นาที แล้วไปโรงพยาบาลโดยเร็วเพื่อประเมินการฉีดวัคซีนและการป้องกันหลังสัมผัสโรค อย่ารอให้อาการปรากฏ เพราะเมื่อพิษสุนัขบ้าเริ่มแสดงอาการแล้ว โรคนี้เกือบไม่มีทางรักษาได้

ตลาดอาจปิด ป้ายอาจถูกยกลง และเส้นทางอาจเปลี่ยนชื่อ แต่ตราบใดที่ยังมีการขโมยสัตว์ ขนส่งโดยไม่ตรวจโรค และซื้อขายผ่านตลาดลับ ปัญหาก็ยังไม่จบ การหยุดค้าเนื้อหมาแมวจึงไม่ใช่แค่เรื่องความรู้สึกต่อสัตว์ แต่เป็นการปิดช่องว่างของโรคระบาดและปกป้องคนธรรมดาที่อาจไม่รู้เลยว่าสินค้าที่ผ่านหน้าบ้านกำลังพาความเสี่ยงจากอีกพื้นที่หนึ่งเข้ามาใกล้ตัว