เรือประมงผีทำไมแรงงานถึงหายไปกลางทะเล?

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เรือประมงลำหนึ่งอาจดูเหมือนเรือหาปลาทั่วไปเมื่อมองจากชายฝั่ง แต่เมื่อมันออกไปไกลจนไม่มีสัญญาณโทรศัพท์ ไม่มีท่าเรือให้แวะ และไม่มีเจ้าหน้าที่ตรวจสอบเป็นระยะ พื้นที่ทำงานบนเรือก็กลายเป็นโลกปิดที่แรงงานแทบไม่มีทางหนี รายงานด้านแรงงานประมงในเอเชียพบปัญหาค่าจ้างค้างจ่าย การยึดเอกสาร การทำงานเกินข้อตกลง และสภาพแวดล้อมที่เสี่ยงต่อการบังคับใช้แรงงาน

คำว่าเรือประมงผีไม่ใช่ศัพท์ทางกฎหมาย แต่สื่อถึงเรือที่หายจากระบบตรวจสอบ หรือเปลี่ยนชื่อ เปลี่ยนธง และเปลี่ยนเส้นทางจนติดตามได้ยาก เรือบางลำออกทะเลครั้งหนึ่งนานหลายเดือน ส่วนเรือที่ทำประมงระยะไกลอาจลอยลำยาวนานกว่านั้น แรงงานจึงไม่รู้ด้วยซ้ำว่าตนเองอยู่ตรงไหน และจะได้กลับบ้านเมื่อใด

จุดเริ่มต้นมักเกิดขึ้นบนฝั่ง นายหน้าประกาศงานด้วยคำพูดสั้นๆ ว่าได้เงินดี ไม่ต้องมีวุฒิสูง และมีคนออกค่าเดินทางให้ก่อน แรงงานที่กำลังมีหนี้หรือไม่มีงานประจำจึงตัดสินใจเซ็นเอกสารที่อ่านไม่เข้าใจ หรือบางครั้งไม่ได้เห็นสัญญาเลย เมื่อขึ้นเรือแล้ว นายหน้าหรือผู้ควบคุมอาจเรียกเก็บหนี้เพิ่ม ยึดหนังสือเดินทาง โทรศัพท์ และเอกสารประจำตัว ทำให้การเดินทางกลับบ้านแทบเป็นไปไม่ได้

ในน่านน้ำอินโดนีเซีย เคยมีการบันทึกข้อร้องเรียนเกี่ยวกับแรงงานประมงข้ามชาติจากหลายประเทศ ทั้งเรื่องการสรรหาด้วยข้อมูลเท็จ การทำงานหนักเกินขอบเขต การข่มขู่ และการไม่จ่ายค่าจ้าง ปัญหาไม่ได้อยู่ที่เรือลำเดียวเสมอไป แต่อาจเชื่อมต่อกันเป็นเครือข่าย ตั้งแต่นายหน้าบนฝั่ง เจ้าของเรือ บริษัทจัดหางาน ผู้รับซื้อสัตว์น้ำ ไปจนถึงผู้ส่งออก

คำให้การจากแรงงานในคดีและรายงานบางชุดกล่าวถึงการทำงานวันละ 18 ถึง 20 ชั่วโมง ทำงานต่อเนื่องหลายวันจนแทบไม่มีเวลานอน มือที่เป็นแผลยังต้องจับอวน ร่างกายที่มีไข้ยังต้องลงแรง และคนที่ทำงานช้าหรือทำยอดไม่ได้อาจเจอการดุด่า ทำร้าย หรือหักเงิน สภาพเช่นนี้ทำให้ความเหนื่อยล้ากลายเป็นอันตรายโดยตรง เพราะบนเรือไม่มีโรงพยาบาลและไม่มีทางเลือกให้หยุดพักเหมือนงานบนฝั่ง

อาหาร น้ำดื่ม และยารักษาโรคอาจมีไม่พอสำหรับการเดินทางยาวนาน เมื่อแรงงานบาดเจ็บ เจ้าหน้าที่บนเรืออาจรักษาแบบชั่วคราวแล้วสั่งให้กลับไปทำงานต่อ หากอาการหนักขึ้นระหว่างอยู่กลางทะเล โอกาสได้พบหมอก็ขึ้นอยู่กับการตัดสินใจของผู้ควบคุมเรือ ไม่ใช่สิทธิที่แรงงานเรียกร้องได้ทันที

การทำประมงผิดกฎหมายกับการค้ามนุษย์จึงมักซ้อนทับกัน เรือที่ไม่อยากให้ใครตรวจสอบอาจปิดระบบติดตาม เปลี่ยนชื่อเรือ หรือถ่ายสัตว์น้ำกลางทะเลกับเรืออีกลำเพื่อไม่ต้องกลับเข้าฝั่ง การเคลื่อนย้ายเช่นนี้ทำให้แรงงานหายไปจากสายตาครอบครัว และทำให้เจ้าหน้าที่ตรวจสอบได้ยากว่าใครเป็นเจ้าของเรือ ใครจ้างงาน และใครรับผลประโยชน์จากแรงงานที่ถูกกดขี่

ประโยคที่ว่าแรงงานป่วยแล้วถูกโยนลงทะเลปรากฏในคำบอกเล่าของผู้รอดชีวิตและรายงานการละเมิดสิทธิแรงงานบางกรณี แต่ไม่ควรเหมารวมว่าทุกเหตุเสียชีวิตเกิดจากรูปแบบเดียวกัน สิ่งที่ตรวจสอบได้ยากคือ เมื่อมีคนเสียชีวิตกลางทะเล เอกสารอาจระบุเพียงอุบัติเหตุหรือการสูญหาย ครอบครัวจึงไม่ได้เห็นศพ ไม่ได้รับข้อมูลครบถ้วน และไม่รู้ว่าคนที่ออกไปทำงานยังมีชีวิตอยู่หรือไม่

ความเงียบของทะเลช่วยซ่อนร่องรอยได้หลายแบบ สมุดบันทึกอาจไม่ตรงกับเวลาทำงานจริง กล้องบนเรืออาจไม่มี หรือเรืออาจไม่เข้าท่าที่มีเจ้าหน้าที่ประจำ แรงงานที่รอดกลับมาจึงเป็นหลักฐานสำคัญ ทั้งบาดแผล ภาพถ่าย ข้อความที่ส่งกลับบ้าน รายละเอียดชื่อเรือ และเส้นทางเดินเรือ ล้วนช่วยเชื่อมเหตุการณ์ที่เคยดูเหมือนเป็นเพียงเรื่องเล่าของคนคนหนึ่งให้กลายเป็นคดีที่ตรวจสอบได้

ผู้บริโภคเห็นเพียงปลาที่วางอยู่บนแผงหรือในร้านอาหาร แต่เบื้องหลังอาหารทะเลหนึ่งชุดอาจมีแรงงานจำนวนมากอยู่ในห่วงโซ่เดียวกัน การตรวจสอบเรือ การจ่ายค่าจ้างตรงถึงแรงงาน ระบบติดตามเรือที่ปิดไม่ได้ การคุ้มครองผู้แจ้งเหตุ และการเอาผิดนายหน้าที่หลอกคนลงเรือ ล้วนเป็นกลไกที่ช่วยลดพื้นที่ให้เรือผีทำงานต่อ

ครอบครัวของแรงงานก็ต้องมีช่องทางตรวจสอบก่อนคนหายออกจากระบบ การเก็บสำเนาสัญญา ชื่อบริษัทจัดหางาน เลขทะเบียนเรือ ผู้ติดต่อ และกำหนดกลับฝั่งไว้กับคนใกล้ชิด อาจช่วยให้ตามรอยได้เร็วขึ้นเมื่อการติดต่อขาดหาย หากพบการหลอกไปทำงานหรือการกักขัง ควรแจ้งหน่วยงานแรงงาน หน่วยงานปราบปรามการค้ามนุษย์ สถานทูต หรือองค์กรช่วยเหลือแรงงานโดยเร็ว

ทะเลไม่ควรเป็นสถานที่ที่ความตายของแรงงานหายไปพร้อมคลื่น คนที่ออกเรือไปหาเงินควรได้กลับบ้านพร้อมค่าจ้างและศักดิ์ศรี ไม่ใช่กลายเป็นชื่อที่ไม่มีใครรู้ว่าอยู่บนเรือลำใด และไม่มีเอกสารชิ้นใดยืนยันว่าเคยมีชีวิตอยู่ตรงนั้น