ตู้ชาร์จ EV บอกว่าจ่ายไป 20 kWh แล้วใครเช็กว่าตัวเลขนั้นตรงจริง? เบื้องหลังมี “มาตรฐานการวัด” อีกชั้น

เวลาเติมน้ำมัน เราคุ้นกับคำถามว่า หัวจ่ายจ่ายน้ำมันครบตามจำนวนลิตรที่ตัวเลขหน้าปั๊มแสดงหรือไม่

แต่เมื่อเปลี่ยนมาใช้รถยนต์ไฟฟ้า หน่วยที่เราเห็นก็เปลี่ยนจาก “ลิตร” มาเป็น กิโลวัตต์ชั่วโมง หรือ kWh

เสียบสาย เริ่มชาร์จ รอสักพัก แล้วระบบแจ้งว่าเซสชันนี้จ่ายพลังงานไป 12.4 kWh, 20 kWh หรือ 50 kWh ก่อนนำตัวเลขดังกล่าวไปใช้คำนวณค่าบริการตามรูปแบบของผู้ให้บริการ

ตรงนี้มีคำถามเล็ก ๆ ที่คนใช้รถ EV อาจไม่เคยนึกถึง

แล้วใครเป็นคนตรวจว่าเลข kWh ที่ตู้ชาร์จแสดง วัดพลังงานที่จ่ายออกมาได้ถูกต้องจริง?

คำตอบเกี่ยวข้องกับศาสตร์ที่ชื่อว่า “มาตรวิทยา” หรือ Metrology ซึ่งก็คือศาสตร์แห่งการวัด

และประเทศไทยเองกำลังพัฒนาเครื่องมืออ้างอิง รวมถึงแนวทางสำหรับตรวจสอบการวัดพลังงานของเครื่องอัดประจุยานยนต์ไฟฟ้า หรือ EV Charger/EVSE โดยเฉพาะ

งานวิทยาศาสตร์จบไปแล้ว แต่มีเรื่องหนึ่งที่คนใช้ EV ควรรู้จัก

มหกรรมวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ ประจำปี 2569 จัดขึ้นระหว่างวันที่ 15–23 สิงหาคม 2569 ณ อาคาร 9–11 อิมแพ็ค เมืองทองธานี โดยสถาบันมาตรวิทยาแห่งชาติ หรือ มว. เข้าร่วมจัดนิทรรศการภายใต้แนวคิด “Metrology for a Sustainable Future”

หนึ่งในเรื่องที่ มว. นำเสนอคือ การทวนสอบพลังงานไฟฟ้าของบริภัณฑ์จ่ายไฟสำหรับยานยนต์ไฟฟ้า หรือ EVSE

มว. อธิบายเป้าหมายของกระบวนการนี้ไว้อย่างตรงไปตรงมา คือการตรวจสอบว่า ปริมาณพลังงานไฟฟ้าที่เครื่องแสดงและนำไปเรียกเก็บเงิน ตรงกับปริมาณพลังงานที่จ่ายจริงหรือไม่

เพราะเมื่อค่าพลังงานถูกนำไปใช้เป็นฐานในการซื้อขาย ความแม่นยำของตัวเลขก็ไม่ได้เป็นเพียงเรื่องทางวิศวกรรมอีกต่อไป แต่เกี่ยวข้องกับความเป็นธรรมทางการค้าด้วย

ภาพบรรยากาศจากการร่วมจัดนิทรรศการของสถาบันมาตรวิทยาแห่งชาติในมหกรรมวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ 2569 ภาพ: สถาบันมาตรวิทยาแห่งชาติ (มว.)

ตู้ชาร์จไม่ได้มีหน้าที่แค่ “ส่งไฟ”

ในเอกสารขององค์การมาตรวิทยาทางกฎหมายระหว่างประเทศ หรือ OIML มีคำว่า Electric Vehicle Supply Equipment หรือ EVSE

ในบริบทด้านการวัด EVSE ไม่ได้ทำหน้าที่เพียงเชื่อมระบบไฟฟ้าเข้ากับรถ แต่ยังเกี่ยวข้องกับการ วัด เก็บ และรายงานผลการวัดพลังงาน และข้อมูลดังกล่าวอาจถูกส่งต่อไปใช้ในระบบเรียกเก็บเงินด้วย

นั่นทำให้ตัวเลข kWh บนหน้าจอมีความหมายมากกว่าตัวเลขบอกสถานะทั่วไป

ถ้ามันถูกใช้เป็นฐานในการคิดเงิน ตัวเลขนั้นก็ต้องมีระบบที่ทำให้ตรวจสอบได้ว่า วัดมาจากอะไร และสอดคล้องกับค่าจริงเพียงใด

แล้วจะตรวจตู้ชาร์จอย่างไร ในเมื่อเราเอาไม้บรรทัดไปวัดไฟไม่ได้?

หลักคิดจริง ๆ คล้ายกับการตรวจตาชั่ง

ถ้าอยากรู้ว่าตาชั่งหน้าร้านวัดน้ำหนักถูกหรือไม่ เราต้องมีน้ำหนักมาตรฐานที่รู้ค่าและเชื่อถือได้มาใช้เปรียบเทียบ

กรณี EV Charger ก็ใช้หลักคิดคล้ายกัน เพียงแต่สิ่งที่ต้องวัดคือ พลังงานไฟฟ้า

จึงต้องมีเครื่องมืออ้างอิงที่ผ่านการสอบเทียบ นำไปใช้วัดพลังงานระหว่างการทดสอบ แล้วนำค่าที่ได้มาเปรียบเทียบกับค่าที่ระบบของ EVSE รายงาน

หากเครื่องอ้างอิงได้ค่าหนึ่ง แต่ตู้ชาร์จรายงานอีกค่าหนึ่ง ความแตกต่างระหว่างสองค่านั้นก็สามารถนำไปประเมินต่อได้ว่าอยู่ภายในเกณฑ์ที่เกี่ยวข้องหรือไม่

National Institute of Standards and Technology หรือ NIST ของสหรัฐฯ อธิบายแนวคิดในลักษณะเดียวกัน โดยการตรวจค่าพลังงานของ EVSE สามารถอาศัยเครื่องมือมาตรฐานที่ผ่านการสอบเทียบเพื่อเชื่อมการวัดในภาคสนามกลับไปยังมาตรฐานอ้างอิงที่สูงขึ้น

อธิบายแนวคิดการทวนสอบ EV Charger ไม่ใช่อินโฟกราฟิก แผนผังการต่ออุปกรณ์ หรือผลทดสอบอย่างเป็นทางการของ มว. ตัวเลข 23.45/23.46 kWh และ 22.38/22.37 kWh ในภาพเป็นตัวเลขสมมติเพื่อให้เห็นหลักการเปรียบเทียบเท่านั้น ไม่ใช่ผลการวัดจริง และไม่ใช่เกณฑ์ตัดสินผ่านหรือไม่ผ่านของประเทศไทย

แต่เครื่องที่ใช้ตรวจตู้ชาร์จเอง ใครเป็นคนบอกว่ามันแม่น?

ตรงนี้เป็นอีกชั้นที่น่าสนใจ

สมมติเราใช้เครื่อง A ไปตรวจ EV Charger แล้วเชื่อผลของเครื่อง A

คำถามต่อมาคือ

แล้วใครตรวจเครื่อง A?

คำตอบอยู่ในแนวคิดที่เรียกว่า Metrological Traceability หรือความสามารถสอบกลับได้ทางมาตรวิทยา

แทนที่จะเชื่อเครื่องมือเพียงเพราะผู้ผลิตบอกว่าแม่น ระบบมาตรวิทยาจะสร้างสายโซ่ของการสอบเทียบที่สามารถเชื่อมโยงผลการวัดกลับไปยังมาตรฐานอ้างอิงในระดับที่สูงขึ้น โดยแต่ละขั้นมีข้อมูลเรื่องความไม่แน่นอนของการวัดประกอบอยู่ด้วย

จึงไม่ใช่เพียงว่า

“เครื่องนี้แม่น”

แต่ต้องตอบได้ด้วยว่า

“มันถูกเปรียบเทียบกับอะไร และมาตรฐานที่ใช้เปรียบเทียบนั้นเชื่อมโยงกลับไปถึงอะไรอีกที”

NIST อธิบายแนวคิดนี้ในงานด้าน EVSE ผ่านการใช้ calibrated transfer standard หรือเครื่องมาตรฐานถ่ายทอดที่ผ่านการสอบเทียบ เพื่อเชื่อมการตรวจในภาคสนามเข้ากับมาตรฐานอ้างอิง

ประเทศไทยกำลังสร้างระบบรองรับการตรวจแบบนี้

มว. ระบุถึงบทบาทในการพัฒนา เครื่องมือมาตรฐานอ้างอิงระดับชาติ เพื่อรองรับการวัดและตรวจสอบระบบมิเตอร์ของสถานีชาร์จ EV

ขณะเดียวกัน เมื่อวันที่ 2 เมษายน 2568 มว. ได้จัดประชุมคณะทำงานเพื่อศึกษาและจัดทำแนวทางการ ทวนสอบและสอบเทียบพลังงานไฟฟ้าของ EVSE แบบนอกสถานที่ ให้เป็นไปตามมาตรฐานสากลและได้รับการยอมรับจากภาคส่วนที่เกี่ยวข้องในประเทศ

เหตุผลก็เพราะตู้ชาร์จจริงไม่ได้ตั้งอยู่ในห้องปฏิบัติการ

มันอยู่ตามสถานีบริการ ห้าง อาคารสำนักงาน ลานจอดรถ และพื้นที่สาธารณะ

ถ้าจะตรวจอุปกรณ์เหล่านี้ในโลกจริง จึงต้องมีทั้งเครื่องมือ วิธีการ และระบบอ้างอิงที่เหมาะกับการทำงานภาคสนามด้วย

แต่ยังไม่ควรแปลว่า “ตู้ชาร์จทุกตู้ในไทยผ่านการตรวจแบบนี้แล้ว”

ตรงนี้เป็นเส้นแบ่งที่สำคัญ

ข้อมูลของ มว. ระบุถึง การพัฒนาเครื่องมือมาตรฐาน การศึกษาแนวทาง และการสร้างระบบรองรับการตรวจสอบ

ไม่ได้หมายความว่า ณ วันนี้ EV Charger สาธารณะทุกเครื่องในประเทศไทยได้รับการทวนสอบด้วยเครื่องมือหรือกระบวนการดังกล่าวครบทุกตู้แล้ว

ในระดับนานาชาติ OIML มีเอกสาร G 22:2022 — Electric Vehicle Supply Equipment (EVSE) ซึ่งวางแนวทางและข้อพิจารณาด้านมาตรวิทยาสำหรับ EVSE

แต่เอกสารดังกล่าวเป็น OIML Guide ไม่ใช่กฎหมายไทย และไม่ควรถูกตีความว่าเป็นข้อบังคับที่ใช้กับตู้ชาร์จทุกเครื่องในประเทศไทยโดยอัตโนมัติ

เรื่องนี้คล้ายหัวจ่ายน้ำมันกว่าที่คิด

ลองมองเฉพาะหลักการซื้อขาย

เติมน้ำมัน เราจ่ายเงินตามจำนวนลิตร

ชาร์จ EV ในระบบที่คำนวณค่าบริการจากพลังงาน เราก็ต้องอาศัยจำนวน kWh ที่ระบบวัดได้

ของที่ซื้อขายเปลี่ยนจากของเหลวมาเป็นพลังงานไฟฟ้า แต่คำถามพื้นฐานคล้ายกัน

ปริมาณที่นำมาใช้คิดเงินวัดได้ถูกต้องเพียงใด?

นี่คือจุดที่งานมาตรวิทยาเข้ามาเกี่ยวข้อง เพราะการวัดที่ใช้ในธุรกรรมไม่ได้กระทบแค่งานวิศวกรรม แต่เกี่ยวข้องกับความเชื่อมั่นระหว่างผู้ซื้อกับผู้ให้บริการด้วย

kW กับ kWh ก็ไม่ใช่ตัวเดียวกัน

เรื่องตู้ชาร์จยังมีตัวเลขอีกคู่ที่ทำให้สับสนได้ง่าย

kW คือหน่วยของกำลัง บอกอัตราการส่งพลังงานในขณะหนึ่ง เช่น ตู้ชาร์จ 50 kW หรือ 120 kW

ส่วน kWh คือหน่วยของพลังงานที่สะสมในช่วงเวลาหนึ่ง และเป็นตัวเลขที่เกี่ยวข้องกับการวัดปริมาณพลังงานในธุรกรรมแบบที่กล่าวถึงในบทความนี้

ดังนั้นตู้เขียนว่า 120 kW ไม่ได้แปลว่าเราจะใช้หรือถูกคิดค่าบริการ 120 kWh ทันที

และยังมีรายละเอียดอีกอย่างที่ควรแยกให้ชัด

พลังงานที่ EVSE วัดว่าจ่ายออกไป ไม่จำเป็นต้องเท่ากับพลังงานสุทธิที่เข้าไปสะสมในแบตเตอรี่รถทุกหน่วย เพราะขึ้นอยู่กับตำแหน่งที่ทำการวัด รวมถึงการสูญเสียในสาย ระบบแปลงกำลัง ระบบควบคุมอุณหภูมิ และส่วนอื่นของรถ

ดังนั้นเวลาพูดถึงการทวนสอบตู้ชาร์จ ประเด็นหลักคือ ระบบวัดของ EVSE รายงานพลังงาน ณ จุดวัดได้สอดคล้องกับค่าที่ควรเป็นหรือไม่ ไม่ใช่การรับประกันว่าพลังงานทุกหน่วยที่ออกจากตู้จะไปสะสมอยู่ในแบตเตอรี่ทั้งหมด

ครั้งต่อไปที่เห็นตัวเลขบนจอ อาจมองมันต่างไปจากเดิม

เวลาพูดถึง EV Charger เรามักสนใจว่าตู้เร็วแค่ไหน

50 kW หรือ 150 kW?

รถชาร์จจาก 10% ถึง 80% ใช้กี่นาที?

แต่เบื้องหลังยังมีอีกเรื่องที่สำคัญไม่แพ้กัน นั่นคือ ความถูกต้องของปริมาณพลังงานที่ถูกวัดและนำไปใช้ในธุรกรรม

ครั้งต่อไปที่หน้าจอตู้ขึ้นว่า 20.00 kWh สิ่งที่น่าสนใจจึงไม่ใช่เพียงว่ารถชาร์จไปนานแค่ไหน

แต่ยังมีคำถามอีกข้อซ่อนอยู่หลังตัวเลขนั้นว่า

“แล้ว 20.00 kWh นี้ เรารู้ได้อย่างไรว่าวัดมาถูกต้อง?”

คำตอบไม่ได้อยู่ในหน้าจอของตู้ชาร์จเพียงเครื่องเดียว แต่อยู่ในโลกของเครื่องมืออ้างอิง การสอบเทียบ ความสามารถสอบกลับได้ และมาตรฐานการวัดที่เชื่อมโยงกันอยู่เบื้องหลัง

เรื่องที่ดูเหมือนตัวเลขเล็ก ๆ บนหน้าจอ จึงมีระบบอีกชั้นคอยตอบคำถามพื้นฐานที่สุดของการซื้อขายว่า

“เราเชื่อปริมาณที่ถูกนำมาคิดเงินได้มากแค่ไหน?”

แหล่งข้อมูล

1. สถาบันมาตรวิทยาแห่งชาติ (มว.)
ข้อมูลมหกรรมวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ 2569 ระหว่างวันที่ 15–23 สิงหาคม 2569 และการนำเสนอการทวนสอบพลังงานไฟฟ้าของ EVSE
อ้างอิง: https://www.nimt.or.th/main/?p=69738

2. สถาบันมาตรวิทยาแห่งชาติ (มว.)
ข้อมูลนิทรรศการ Metrology for a Sustainable Future และหลักการตรวจว่าปริมาณพลังงานที่ EV Charger แสดงสอดคล้องกับพลังงานที่จ่ายจริงหรือไม่
อ้างอิง: https://www.nimt.or.th/main/?p=69845

3. สถาบันมาตรวิทยาแห่งชาติ (มว.)
การศึกษาและจัดทำแนวทางการทวนสอบและสอบเทียบพลังงานไฟฟ้าของ EVSE แบบนอกสถานที่
อ้างอิง: https://www.nimt.or.th/main/?p=62185

4. International Organization of Legal Metrology (OIML)
OIML G 22:2022 — Electric Vehicle Supply Equipment (EVSE)
อ้างอิง: https://www.oiml.org/en/tc-sc-pg/en/files/pdf_g/g022-e22.pdf

5. National Institute of Standards and Technology (NIST)
EVSE Fast Charging Network: Challenges for Calibration and Traceability — แนวคิดการใช้เครื่องมาตรฐานถ่ายทอดและความสามารถสอบกลับได้ของการวัด EVSE
อ้างอิง: https://www.nist.gov/news-events/news/2023/01/evse-fast-charging-network-challenges-calibration-and-traceability

หมายเหตุ: บทความนี้อธิบายหลักการด้านการวัดและการทวนสอบ EVSE ในภาพรวม ไม่ได้หมายความว่า EV Charger ทุกเครื่องในประเทศไทยผ่านการทวนสอบด้วยกระบวนการเดียวกันแล้ว และไม่ได้ใช้เพื่อประเมินว่าตู้ชาร์จของผู้ให้บริการรายใดถูกหรือผิด