อิหร่านกำลังใช้รัสเซียกับจีนเป็นทางรอดใหม่จริงหรือ?

แรงกดดันต่ออิหร่านกำลังเคลื่อนจากสนามรบไปสู่เส้นทางเงิน น้ำมัน เรือขนส่ง และเครือข่ายการค้าระหว่างประเทศ หลังรัฐบาลสหรัฐฯ เปิดเกมกดดันทางเศรษฐกิจรอบใหม่ พร้อมขู่ว่าประเทศ บริษัท หรือสถาบันการเงินใดก็ตามที่ช่วยให้อิหร่านยังมีช่องทางทำมาหากิน อาจต้องเจอกับมาตรการลงโทษที่รุนแรงตามมา

ท่ามกลางแรงบีบดังกล่าว เตหะรานกำลังหันไปพึ่งความสัมพันธ์กับรัสเซียและจีนให้แน่นกว่าเดิม ทั้งในด้านการเงิน การค้า เทคโนโลยี และอาวุธ เรื่องนี้ไม่ใช่การจับมือกันแบบสวยงามในทางการทูต แต่เป็นการต่อรองผลประโยชน์ของสามประเทศที่ต่างต้องการลดอำนาจของสหรัฐฯ และลดการพึ่งพาระบบเศรษฐกิจที่ตะวันตกควบคุมได้

อิหร่านกำลังหาทางอยู่รอดนอกระบบเดิม

มาตรการคว่ำบาตรทำให้อิหร่านเคลื่อนเงินและขายน้ำมันได้ยากขึ้น ธนาคารระหว่างประเทศจำนวนมากไม่อยากแตะธุรกรรมที่อาจเชื่อมโยงกับเตหะราน เพราะกลัวโดนลงโทษต่อเนื่องจากสหรัฐฯ เมื่อช่องทางปกติแคบลง รัฐบาลอิหร่านจึงต้องอาศัยเครือข่ายการค้า ตัวกลาง บริษัทบังหน้า เส้นทางขนส่งที่ซับซ้อน และคู่ค้าซึ่งยอมรับความเสี่ยงได้มากกว่าเดิม

รัสเซียกับจีนจึงมีความหมายต่ออิหร่านมากกว่าการเป็นเพื่อนทางการเมือง จีนเป็นตลาดขนาดใหญ่และเป็นผู้เล่นสำคัญในระบบพลังงาน ส่วนรัสเซียมีประสบการณ์รับมือมาตรการคว่ำบาตรและมีเครือข่ายด้านความมั่นคงที่สามารถช่วยเปิดช่องทางใหม่ได้ ความร่วมมืออาจไม่ได้ทำให้อิหร่านหลุดพ้นจากแรงกดดันทั้งหมด แต่ช่วยให้ระบบเศรษฐกิจยังพอมีลมหายใจ

BRICS กับเครือข่ายใหม่ที่เตหะรานพยายามเกาะให้แน่น

อิหร่านพยายามใช้บทบาทในกลุ่ม BRICS รวมถึงองค์การความร่วมมือเซี่ยงไฮ้เป็นสะพานเชื่อมไปยังโลกที่ไม่ได้ผูกอยู่กับวอชิงตันเพียงขั้วเดียว เวทีเหล่านี้มีทั้งมิติทางเศรษฐกิจ การเมือง และความมั่นคง แม้ไม่ได้รับประกันว่าอิหร่านจะสามารถใช้เงินหรือทำธุรกรรมได้อย่างเสรี แต่การมีที่ยืนอยู่ในกลุ่มประเทศขนาดใหญ่ช่วยลดความโดดเดี่ยวทางการทูต

สิ่งที่เตหะรานต้องการอาจเป็นทั้งการค้าขายด้วยสกุลเงินอื่น การแลกเปลี่ยนสินค้าโดยไม่ผ่านธนาคารตะวันตก การใช้บริษัทตัวกลาง และการสร้างระบบชำระเงินที่ตรวจสอบได้ยากขึ้น เมื่อเงินไม่ต้องเดินทางผ่านศูนย์กลางเดิมทุกขั้นตอน การคว่ำบาตรก็จะกลายเป็นเกมไล่จับเครือข่ายหลายชั้นแทนที่จะปิดสวิตช์ได้ในครั้งเดียว

เครือข่ายแบบนี้มีข้อจำกัดอยู่มาก ค่าใช้จ่ายสูงกว่าเดิม การขนส่งใช้เวลานานกว่าเดิม และคู่ค้าสามารถเรียกค่าความเสี่ยงเพิ่มได้ทุกจุด อิหร่านยังต้องขายสินค้าในราคาที่เสียเปรียบหรือยอมแลกน้ำมันกับสินค้าและบริการบางประเภท แต่สำหรับรัฐบาลที่ต้องรักษารายได้เข้าประเทศ ช่องทางที่แพงและไม่สะดวกก็ยังดีกว่าการไม่มีช่องทางเลย

อาวุธรัสเซียเติมอีกด้านให้ความสัมพันธ์

ความสัมพันธ์ระหว่างมอสโกกับเตหะรานไม่ได้หยุดอยู่ที่การค้าหรือนโยบายต่อต้านสหรัฐฯ มีข้อมูลว่ารัสเซียส่งกระสุน ชิ้นส่วนโดรน และวัตถุระเบิดบางชนิดให้อิหร่านผ่านเส้นทางขนส่งในทะเลแคสเปียน หากข้อมูลนี้เดินหน้าต่อเนื่อง ก็หมายความว่าอิหร่านกำลังได้รับทั้งอุปกรณ์และความรู้ทางเทคนิคเพื่อปรับตัวต่อแรงกดดันทางทหาร

เส้นทางทะเลแคสเปียนมีความสำคัญเพราะเป็นทางเชื่อมระหว่างรัสเซียกับอิหร่านที่ไม่จำเป็นต้องผ่านเส้นทางทะเลระหว่างประเทศซึ่งถูกจับตาอย่างเข้มงวดเท่ากับเส้นทางอื่น เรือขนส่งสามารถลำเลียงสินค้าไปยังท่าเรือทางตอนเหนือของอิหร่าน แล้วส่งต่อเข้าสู่เครือข่ายภายในประเทศ การเคลื่อนย้ายแต่ละเที่ยวอาจดูเป็นเรื่องเล็ก แต่เมื่อสะสมต่อเนื่องก็ช่วยประคองกำลังรบและอุตสาหกรรมป้องกันประเทศได้

สำหรับรัสเซีย ความช่วยเหลือนี้ก็มีราคาของมันเอง อิหร่านมีประสบการณ์ด้านโดรน การผลิตอาวุธต้นทุนต่ำ และเครือข่ายในตะวันออกกลางที่มอสโกสามารถใช้เป็นประโยชน์ได้ การแลกเปลี่ยนจึงอาจเกิดขึ้นทั้งในรูปเงิน สินค้า เทคโนโลยี ข่าวกรอง หรือการสนับสนุนทางการเมือง ความสัมพันธ์แบบนี้ไม่จำเป็นต้องมีสนธิสัญญาพันธมิตรเต็มรูปแบบก็สร้างผลกระทบต่อดุลอำนาจได้

ทรัมป์กำลังเปลี่ยนแรงกดดันให้เป็นสงครามเศรษฐกิจ

โดนัลด์ ทรัมป์ประกาศปฏิบัติการกดดันทางเศรษฐกิจที่ตั้งเป้าตัดช่องทางช่วยเหลืออิหร่านให้แคบลงกว่าเดิม แนวคิดหลักไม่ได้มุ่งเล่นงานเฉพาะรัฐบาลเตหะราน แต่ต้องการเตือนทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง ตั้งแต่ผู้ค้าน้ำมัน บริษัทเดินเรือ ธนาคาร สนามบิน ไปจนถึงหน่วยงานรัฐของประเทศอื่น

รูปแบบนี้เรียกได้ว่าเป็นการใช้มาตรการคว่ำบาตรชั้นที่สอง ประเทศหรือบริษัทที่ยังทำธุรกิจกับอิหร่านอาจต้องเลือกระหว่างการรักษาความสัมพันธ์กับเตหะรานกับการรักษาสิทธิ์เข้าถึงตลาดและระบบการเงินของสหรัฐฯ อำนาจต่อรองจึงไม่ได้อยู่ที่การห้ามอิหร่านโดยตรงเท่านั้น แต่อยู่ที่การทำให้คู่ค้าทั่วโลกคิดหนักก่อนจะยื่นมือเข้าช่วย

เกมนี้อาจทำให้รัสเซียกับจีนกลายเป็นเป้าหมายทางการเมืองมากขึ้น เพราะทั้งสองประเทศเป็นช่องทางหลักที่อิหร่านพยายามใช้ประคองเศรษฐกิจ หากวอชิงตันลงโทษบริษัทจีนหรือเครือข่ายรัสเซียที่เกี่ยวข้องมากขึ้น ความขัดแย้งจะขยับจากปัญหาอิหร่านกับสหรัฐฯ ไปเป็นการปะทะทางเศรษฐกิจระหว่างหลายขั้วอำนาจ

ผลกระทบไม่ได้หยุดอยู่ที่ห้องประชุมของรัฐบาล

มาตรการกดดันทางเศรษฐกิจมักถูกพูดด้วยภาษาของตัวเลขและยุทธศาสตร์ แต่ผลจริงจะไหลลงไปถึงตลาด ร้านค้า โรงงาน และครอบครัวในอิหร่าน เมื่อรายได้จากน้ำมันลดลง เงินสกุลท้องถิ่นอ่อนค่า การนำเข้าสินค้าจะแพงขึ้น ต้นทุนขนส่งสูงขึ้น และผู้ประกอบการต้องเผื่อความเสี่ยงไว้ในราคาสินค้า

สินค้าที่อิหร่านยังนำเข้าได้อาจไม่หายไปจากตลาดทันที เพียงแต่ต้องผ่านตัวกลางหลายทอด กว่าจะถึงมือผู้ซื้อก็มีค่าใช้จ่ายเพิ่มขึ้นทุกขั้น น้ำมัน อาหาร ยา ชิ้นส่วนเครื่องจักร และวัตถุดิบอุตสาหกรรมจึงมีโอกาสได้รับผลกระทบไม่เท่ากัน ส่วนกลุ่มที่มีสายสัมพันธ์กับรัฐหรือถือครองเงินตราต่างประเทศอาจรับมือได้ดีกว่าครัวเรือนที่พึ่งรายได้ประจำเพียงทางเดียว

อีกด้านหนึ่งคือความเสี่ยงต่อราคาพลังงานทั่วโลก หากแรงกดดันทำให้การส่งออกน้ำมันหรือการเดินเรือในอ่าวเปอร์เซียสะดุด ตลาดจะตอบสนองทันทีผ่านค่าประกันภัย ค่าระวางเรือ และราคาน้ำมันดิบ แม้ประเทศหนึ่งจะอยู่ไกลจากตะวันออกกลาง แต่ราคาน้ำมันที่สูงขึ้นก็สามารถไหลไปถึงค่าเดินทาง ค่าไฟฟ้า และราคาสินค้าในชีวิตประจำวันได้

ทางรอดของอิหร่านยังไม่ใช่ชัยชนะของฝ่ายใด

การพึ่งรัสเซียกับจีนช่วยให้อิหร่านมีทางเลือกเพิ่ม แต่ไม่ได้ลบปัญหาทางเศรษฐกิจที่สะสมมานาน เครือข่ายการค้าใหม่อาจช่วยให้ส่งออกและนำเข้าสินค้าได้บางส่วน ขณะที่ความช่วยเหลือด้านอาวุธช่วยให้ปรับตัวทางทหารได้ดีขึ้น แต่ต้นทุนการทำธุรกิจยังสูง ระบบการเงินยังเปราะบาง และทุกเส้นทางล้วนมีความเสี่ยงจากการถูกติดตามหรือถูกตัดขาด

รัสเซียกับจีนเองก็ไม่ได้ช่วยเหลือโดยไม่มีเงื่อนไข ทั้งสองประเทศต้องคำนวณผลประโยชน์ของตัวเอง ทั้งเรื่องพลังงาน ตลาด เทคโนโลยี อิทธิพลในภูมิภาค และการต่อรองกับสหรัฐฯ ในอนาคต ความสัมพันธ์จึงอาจแน่นแฟ้นขึ้นเมื่อแรงกดดันเพิ่ม แต่ก็พร้อมเปลี่ยนรูปแบบตามต้นทุนที่แต่ละฝ่ายต้องจ่าย

สิ่งที่กำลังเห็นจึงเป็นการแข่งขันกันระหว่างสองแนวคิด ฝั่งหนึ่งเชื่อว่าการตัดเงิน ตัดน้ำมัน และตัดคู่ค้าจะทำให้รัฐบาลอิหร่านยอมถอย อีกฝั่งพยายามพิสูจน์ว่าระบบเศรษฐกิจที่เชื่อมหลายประเทศยังสามารถเลี้ยงตัวเองได้ แม้ต้องเดินผ่านเส้นทางอ้อมและจ่ายแพงกว่าเดิม

หากแรงกดดันรอบใหม่ขยายตัว อิหร่านอาจยิ่งผูกตัวเองเข้ากับมอสโกและปักกิ่ง ส่วนสหรัฐฯ ก็อาจเพิ่มการตรวจสอบและลงโทษเครือข่ายที่เกี่ยวข้องมากขึ้น วงจรนี้จะทำให้โลกแบ่งขั้วทางเศรษฐกิจชัดขึ้น และทำให้เรื่องของประเทศหนึ่งกลายเป็นปัญหาที่กระทบราคาพลังงาน การค้า และความมั่นคงของหลายภูมิภาคพร้อมกัน