สับปะรดเคยเป็นผลไม้หรูของยุโรป จากของหายากสู่สัญลักษณ์ฐานะ

ทุกวันนี้เราเดินเข้าตลาดหรือซูเปอร์มาร์เก็ตก็สามารถซื้อ สับปะรด ได้ไม่ยาก แต่หากย้อนเวลากลับไปหลายร้อยปี ภาพของผลไม้ชนิดนี้ในสายตาชาวยุโรปแตกต่างจากปัจจุบันอย่างมาก เพราะครั้งหนึ่งมันเคยเป็นของหายาก ราคาแพง และเกี่ยวข้องกับความมั่งคั่งของชนชั้นสูง

สับปะรดเป็นผลไม้เขตร้อนจากทวีปอเมริกาใต้ เมื่อเริ่มเดินทางเข้าสู่ยุโรปหลังการติดต่อกับโลกใหม่ ปัญหาใหญ่ก็คือ การนำผลไม้สดข้ามมหาสมุทรในยุคที่การเดินทางใช้เวลานานมาก ทำให้สับปะรดที่มาถึงยุโรปในสภาพดีเป็นของหายากอย่างยิ่ง

ความหายากนี้เห็นได้ชัดจากหลักฐานในราชสำนักอังกฤษ โดย Royal Collection Trust ระบุว่า ในศตวรรษที่ 17 สับปะรดถือเป็นของต่างถิ่นที่หายากและมีมูลค่าสูง ภาพวาดราวปี 1675–1680 ยังแสดงให้เห็น พระเจ้าชาร์ลส์ที่ 2 ทรงรับสับปะรดจากชายที่คุกเข่าถวายอยู่เบื้องหน้า

นอกจากนี้ ยังมีบันทึกของ John Evelyn จากงานเลี้ยงในปี 1668 ว่า พระเจ้าชาร์ลส์ที่ 2 ทรงแบ่งสับปะรดจากพระกระยาหารให้เขาลองชิม เรื่องเล็ก ๆ นี้สะท้อนให้เห็นว่า ในยุคนั้นสับปะรดไม่ได้เป็นผลไม้ธรรมดาที่วางขายทั่วไป แต่เป็นของพิเศษถึงระดับที่ปรากฏอยู่บนโต๊ะอาหารของราชสำนัก

ลองนึกภาพง่าย ๆ ว่า วันนี้เราเห็นสับปะรดวางอยู่เต็มแผงจึงอาจไม่ได้รู้สึกว่ามันพิเศษอะไร แต่ถ้าในโลกหนึ่งมีสับปะรดเพียงไม่กี่ลูก และกว่าจะนำมาถึงต้องเดินทางข้ามทะเลเป็นระยะทางไกล ผลไม้หนึ่งลูกก็สามารถกลายเป็นเครื่องแสดงฐานะได้ทันที

และถึงจะพยายามปลูกเองในยุโรป เรื่องก็ไม่ได้ง่ายขึ้นมากนัก เพราะสับปะรดเป็นพืชเมืองร้อน การทำให้มันเติบโตในสภาพอากาศหนาวจำเป็นต้องอาศัยโรงเรือนและระบบควบคุมความร้อนโดยเฉพาะ

งานศึกษาที่ตีพิมพ์ในวารสาร Sibbaldia ระบุว่า ชาวดัตช์สามารถปลูกสับปะรดให้ติดผลในยุโรปได้ตั้งแต่ปี 1685 ส่วนผลผลิตชุดแรก ๆ ในอังกฤษเกิดขึ้นระหว่างปี 1714–1716 และความสำเร็จดังกล่าวได้จุดกระแสความนิยมในการปลูกสับปะรดในหมู่ผู้มีฐานะ

การอยากได้สับปะรดยังมีส่วนผลักดันเทคโนโลยีโรงเรือนในยุโรปด้วย National Trust อธิบายว่า ความต้องการปลูกสับปะรดและองุ่นนำไปสู่การพัฒนาเรือนกระจกที่รับแสงได้ดีขึ้น พร้อมระบบสร้างความร้อน ทั้งลมร้อน ไอน้ำ และต่อมาคือน้ำร้อน เพื่อสร้างสภาพแวดล้อมที่พืชเมืองร้อนต้องการ

จึงไม่น่าแปลกที่การมีสับปะรดในยุคนั้นจะบอกอะไรได้มากกว่าความชอบเรื่องรสชาติ เพราะเบื้องหลังผลไม้หนึ่งลูกมีทั้งต้นทุน การเดินทาง ความรู้ด้านการเพาะปลูก โรงเรือน และแรงงาน

บางแห่งถึงขั้นใช้สับปะรดเป็นของสำหรับจัดแสดงแทนที่จะรีบรับประทาน และมีหลักฐานจาก Lord Leycester ในอังกฤษว่า Pineapple Pit ซึ่งใช้ปลูกสับปะรดในสภาพอากาศหนาว เคยถูกใช้เพื่อปลูกสับปะรดสำหรับให้เช่าด้วย

เมื่อระบบเพาะปลูก โรงเรือน และการขนส่งพัฒนาขึ้น สิ่งที่เคยหายากก็ค่อย ๆ เข้าถึงง่ายขึ้น สับปะรดจึงเปลี่ยนสถานะจากผลไม้ที่เกี่ยวข้องกับราชสำนักและคนร่ำรวย มาเป็นผลไม้ที่คนทั่วไปสามารถหาซื้อได้เหมือนในปัจจุบัน

ดังนั้น หากจะบอกว่าสับปะรดในอดีต “มีค่ามาก” นั้นมีหลักฐานทางประวัติศาสตร์รองรับค่อนข้างชัด แต่คำกล่าวว่า “สับปะรดเคยมีค่ามากกว่าเพชร” ควรใช้ด้วยความระมัดระวัง เพราะยังไม่พบหลักฐานน่าเชื่อถือที่เปรียบเทียบราคาของสับปะรดกับเพชรโดยตรงในเงื่อนไขเดียวกัน

สิ่งที่ชัดเจนกว่าก็คือ ผลไม้ธรรมดาในสายตาเราวันนี้ เคยเป็นของหายากที่สามารถบอกฐานะและความมั่งคั่งของเจ้าของได้อย่างไม่น่าเชื่อ