จากพิพิธภัณฑ์ไลเดนสู่เม็กซิโก ปริศนากะโหลกโมเสกเทอร์ควอยซ์ที่ยังรอคำตอบ

เคยสงสัยไหมว่า... ของโบราณที่ถูกจัดแสดงอยู่ในพิพิธภัณฑ์ต่างแดน อาจมีเรื่องราวอะไรซ่อนอยู่เบื้องหลัง?

หนึ่งในวัตถุที่กำลังได้รับความสนใจจากวงการโบราณคดี คือ หัวกะโหลกมนุษย์ประดับโมเสกเทอร์ควอยซ์ ซึ่งถูกส่งคืนจากเนเธอร์แลนด์สู่เม็กซิโกเมื่อเดือนพฤษภาคม 2025 หลังอยู่ในคอลเลกชันของพิพิธภัณฑ์ในเมืองไลเดนมาราว 60 ปี ปัจจุบันวัตถุชิ้นนี้อยู่ภายใต้การดูแลของ สถาบันมานุษยวิทยาและประวัติศาสตร์แห่งชาติเม็กซิโก (INAH) เพื่อการอนุรักษ์และศึกษาต่อ

ทำไมกะโหลกนี้ถึงพิเศษ?

สิ่งที่ทำให้กะโหลกชิ้นนี้สะดุดตาคือโมเสกขนาดเล็กที่ประดับอยู่บนพื้นผิว โดยชิ้นสีฟ้าทำจาก เทอร์ควอยซ์ ขณะที่บริเวณคิ้วและรอบดวงตาบางส่วนใช้เปลือกหอย นอกจากนี้ยังพบหยกเจไดต์ในเบ้าตาซ้าย และคริสตัลหินถูกนำมาใช้เป็นดวงตาของรูปงูที่ประดับบริเวณหน้าผาก

เทคนิคการประดับลักษณะนี้พบในเมโสอเมริกาช่วง Late Postclassic ราว ค.ศ. 1200–1521 โดยเฉพาะพื้นที่ที่ปัจจุบันอยู่ในรัฐปวยบลาและโออาซากา อย่างไรก็ตาม แหล่งขุดค้นดั้งเดิมของกะโหลกยังไม่ทราบแน่ชัด เพราะพิพิธภัณฑ์ในไลเดนได้วัตถุชิ้นนี้มาจากตลาดศิลปะเมื่อปี 1962 โดยไม่มีข้อมูลทางโบราณคดีที่สมบูรณ์ติดมาด้วย

แล้วกะโหลกนี้เป็นของแท้หรือไม่?

นี่คือจุดที่เรื่องราวน่าสนใจขึ้นอีกขั้น

การศึกษาที่ดำเนินการในช่วงปี 2011–2012 พบว่า กะโหลกเป็นของชายที่เสียชีวิตเมื่ออายุประมาณ 25–40 ปี และทั้งกะโหลกกับวัสดุที่ใช้ทำโมเสกมีที่มาจากยุคก่อนสเปน

แต่มีรายละเอียดหนึ่งที่ทำให้นักวิจัยต้องตรวจสอบต่อ นั่นคือพบ สารยึดติดสมัยใหม่ในบางบริเวณ ของโมเสก

อย่างไรก็ตาม การพบกาวสมัยใหม่ไม่ได้หมายความว่ากะโหลกทั้งชิ้นเป็นของปลอมหรือเป็นงานจำลอง นักวิจัยมองว่าอาจสะท้อนว่าชิ้นโมเสกบางส่วนเคยถูกจัดวางใหม่ ซ่อมแซม หรือนำกลับมาติดอีกครั้งก่อนที่วัตถุจะเข้าสู่คอลเลกชันของพิพิธภัณฑ์

การเดินทางกลับเม็กซิโก

การหารือเรื่องส่งคืนเริ่มเป็นรูปธรรมหลังพิพิธภัณฑ์เนเธอร์แลนด์ติดต่อสถานทูตเม็กซิโกในช่วงปลายปี 2023 ก่อนที่กระบวนการส่งคืนจะเสร็จสิ้น และกะโหลกเดินทางถึงเม็กซิโกในเดือนพฤษภาคม 2025

หลังรับมอบ INAH ได้ขึ้นทะเบียน จัดทำบัญชีวัตถุ และสร้างแบบจำลองดิจิทัลสามมิติเป็นครั้งแรก เพื่อช่วยในการศึกษาและลดความจำเป็นในการสัมผัสวัตถุจริงบ่อยครั้ง

การส่งคืนครั้งนี้ยังเกิดจากความร่วมมือของหน่วยงานรัฐและภาคประชาสังคม รวมถึงกลุ่ม Nohivi Ñuu Savi ซึ่งมีส่วนผลักดันให้วัตถุเดินทางกลับประเทศ โดยรัฐมนตรีวัฒนธรรมเม็กซิโกมองว่าความร่วมมือดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการสร้าง “ความยุติธรรมทางประวัติศาสตร์”

ปริศนาที่ยังเหลืออยู่

เรื่องราวของกะโหลกโมเสกยังไม่จบเพียงเท่านี้

นักวิจัยของ INAH ระบุว่า การศึกษาในอนาคตอาจรวมถึง การหาอายุด้วยคาร์บอนกัมมันตรังสีและการตรวจ DNA โบราณ จากฟันหรือกระดูกบริเวณขมับ เพื่อหาคำตอบเพิ่มเติมเกี่ยวกับอายุ ต้นกำเนิด และตัวตนของชายเจ้าของกะโหลก

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่ากะโหลกนี้มีอายุเท่าไร แต่คือ ชายผู้เป็นเจ้าของกะโหลกคือใคร และเหตุใดร่างของเขาจึงได้รับการตกแต่งอย่างประณีตเช่นนี้

ปัจจุบัน INAH ยังอยู่ระหว่างหารือกับ พิพิธภัณฑ์ชุมชน Yucu Saa ใน Villa de Tututepec รัฐโออาซากา ซึ่งแสดงความสนใจที่จะดูแลและจัดแสดงวัตถุชิ้นนี้ หากสามารถจัดเตรียมมาตรฐานด้านการอนุรักษ์ ความปลอดภัย และการจัดแสดงได้อย่างเหมาะสม

เรื่องราวของหัวกะโหลกโมเสกเทอร์ควอยซ์จึงไม่ใช่เพียงการเดินทางกลับบ้านของโบราณวัตถุชิ้นหนึ่ง แต่ยังเป็นการเปิดโอกาสให้นักวิจัยย้อนกลับไปค้นหาตัวตนของมนุษย์ผู้เคยอยู่เบื้องหลังงานศิลปะชิ้นนี้อีกครั้ง

คุณล่ะ คิดว่าโบราณวัตถุที่เดินทางออกจากถิ่นกำเนิดมานาน ควรถูกเก็บรักษาในพิพิธภัณฑ์ระดับโลก หรือควรมีโอกาสกลับคืนสู่ประเทศและชุมชนต้นทาง?