แผนที่ฝรั่งเศส 124 ปี ของตาเมือนธม บอกอะไร และทำไม หลักฐานชิ้นเดียว ยังตัดสิน อธิปไตย ไม่ได้

จุดที่ต้องแยกให้ออกก่อนเลยคือ ข่าวเรื่อง “แผนที่ฝรั่งเศส 124 ปี” กับการตัดสินว่าใครเป็นเจ้าของปราสาทตาเมือนธม เป็นคนละเรื่องกัน

คลิปที่ส่งมาเผยแพร่วันที่ 9 สิงหาคม 2569 โดยนำเสนอประเด็นว่าแผนที่เก่าของฝรั่งเศสชี้ว่าตาเมือนธมอยู่ในดินแดนสยาม หลักฐานที่ถูกพูดถึงในกระแสนี้เชื่อมโยงกับผลงานของ เอเตียน เอโมนิเยร์ นักสำรวจและนักโบราณคดีชาวฝรั่งเศส ผู้ศึกษาดินแดนเขมรและพื้นที่โดยรอบอย่างกว้างขวางช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19

งานที่ตรวจสอบย้อนกลับได้จริงคือหนังสือ Le Cambodge เล่ม 2 ของเอโมนิเยร์ ตีพิมพ์ในปี 1901 และยังมีฉบับดิจิทัลเก็บอยู่ในคลังเอกสารสาธารณะ หนังสือชุดนี้รวบรวมข้อมูลโบราณสถาน เส้นทาง เมือง และพื้นที่ซึ่งผู้สำรวจพบในยุคนั้น จึงมีคุณค่าทางประวัติศาสตร์สูงมาก

แต่มีรายละเอียดเล็กๆ ที่น่าสนใจมาก คำว่า “124 ปี” เคยถูกใช้กับข่าวแผนที่ชุดนี้ตั้งแต่เดือนกรกฎาคม 2568 หรือปี 2025 เพราะ 1901 ถึง 2025 เท่ากับ 124 ปีพอดี ถ้านับถึงวันที่คลิปนี้เผยแพร่ในปี 2026 เอกสารปี 1901 ก็มีอายุราว 125 ปีแล้ว ตัวเลขในพาดหัวจึงไม่ได้เป็นหลักฐานว่าเพิ่งมีการค้นพบเอกสารใหม่ในปีนี้

อีกเรื่องที่ต้องระวังคือคำว่า “ฝรั่งเศสเปิดแผนที่” อาจทำให้เข้าใจเหมือนรัฐบาลฝรั่งเศสเพิ่งนำแผนที่ออกมาแล้วประกาศว่าพื้นที่เป็นของไทย จากข้อมูลสาธารณะที่ตรวจสอบได้ ยังไม่พบประกาศของรัฐบาลฝรั่งเศสในวันที่ 9 สิงหาคม 2569 ที่รับรองอธิปไตยของไทยเหนือตาเมือนธม สิ่งที่มีจริงคือเอกสารฝรั่งเศสเก่า และก่อนหน้านี้ในเดือนกุมภาพันธ์ 2569 กัมพูชาเคยขอให้ฝรั่งเศสช่วยจัดหาเอกสารประวัติศาสตร์และข้อมูลทางเทคนิคเกี่ยวกับแนวชายแดนไทย-กัมพูชา

ตรงนี้สำคัญมาก เพราะแผนที่ปี 1901 เกิดก่อนข้อตกลงกำหนดเขตแดนชุดสำคัญในปี 1904 และ 1907

นึกภาพง่ายๆ ถ้ามีแผนที่จังหวัดอายุร้อยกว่าปี แล้วหลังจากนั้นมีสนธิสัญญาเปลี่ยนเขตแดน การหยิบแผนที่ฉบับก่อนสนธิสัญญาขึ้นมาเพียงฉบับเดียว ย่อมบอกได้ว่าตอนที่แผนที่ถูกทำขึ้น ผู้จัดทำมองพื้นที่นั้นอย่างไร แต่ยังไม่พอจะตอบทันทีว่าเส้นเขตแดนระหว่างประเทศในเวลาต่อมาต้องอยู่ตรงไหน

ฝ่ายไทยและกัมพูชาจึงตีความเอกสารคนละชุดและคนละแบบ ฝ่ายกัมพูชาเคยประกาศอย่างเป็นทางการว่าตาเมือนธมอยู่ในดินแดนกัมพูชาตามแผนที่มาตราส่วน 1 ต่อ 200,000 ประกอบกับอนุสัญญาสยาม-ฝรั่งเศสปี 1904 และสนธิสัญญาปี 1907 ขณะที่ฝ่ายไทยยืนยันให้แก้ปัญหาผ่านกลไกคณะกรรมาธิการเขตแดนร่วมไทย-กัมพูชา และไม่ยอมรับว่าการอ้างแผนที่ชุดเดียวจะยุติข้อพิพาทได้

การประชุมคณะกรรมาธิการเขตแดนร่วมเมื่อวันที่ 14 มิถุนายน 2568 ยิ่งทำให้เห็นว่าปัญหานี้ซับซ้อนแค่ไหน ทั้งสองประเทศต้องทำงานถึงระดับตรวจตำแหน่งหลักเขต ใช้เทคโนโลยีไลดาร์ และจัดทำภาพถ่ายแผนที่เพื่อประกอบการสำรวจ ในการตรวจหลักเขต 74 จุด ตอนนั้นมีเพียง 45 จุดที่ทั้งสองฝ่ายเห็นพ้องเรื่องตำแหน่งร่วมกัน ส่วนพื้นที่ตาเมือนธม ตาเมือนโต๊ด ตาควาย และช่องบกยังเป็นประเด็นที่มีความเห็นต่าง

กัมพูชาต้องการนำพื้นที่พิพาทเหล่านี้เข้าสู่ศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ ส่วนไทยยืนยันแนวทางเจรจาทวิภาคีผ่านกลไกเขตแดนร่วม นั่นแปลแบบตรงที่สุดว่า สถานะของพื้นที่พิพาทไม่ได้ถูกปิดคดีด้วยการพบแผนที่เก่าหนึ่งใบ

ที่ทำให้เรื่องนี้ยิ่งอ่อนไหวคือชายแดนไทย-กัมพูชายังคงตึงเครียด หลังเกิดการสู้รบรุนแรงในปี 2568 สำนักข่าวรอยเตอร์รายงานเมื่อ 22 กรกฎาคม 2569 ว่าทหารยังประจำการทั้งสองฝั่ง และไทยเริ่มสร้างรั้วถาวรในบางช่วงของพรมแดน ระยะชายแดนทั้งหมดระหว่างสองประเทศยาวประมาณ 817 กิโลเมตร การตีความแผนที่จึงไม่ได้อยู่แค่ในวงนักประวัติศาสตร์ แต่เกี่ยวพันกับความมั่นคง การทูต และชีวิตของคนตามแนวชายแดนโดยตรง

ส่วนแผนที่เอโมนิเยร์มีประโยชน์ไหม มีมาก เพราะช่วยให้เห็นว่าผู้สำรวจฝรั่งเศสในช่วงก่อนสนธิสัญญาปี 1904 และ 1907 บันทึกภูมิศาสตร์และการปกครองของพื้นที่ไว้อย่างไร หากตำแหน่งตาเมือนถูกวางอยู่ฝั่งสยามจริง นั่นเป็นหลักฐานประวัติศาสตร์ชิ้นหนึ่งที่ฝ่ายไทยสามารถนำมาประกอบข้อโต้แย้งได้

แต่คำว่า “หลักฐานประกอบ” ต่างจากคำว่า “คำตัดสิน” เยอะมาก

เวลาพบข่าวลักษณะนี้จึงควรดูวันที่ของแผนที่ก่อน แล้วถามต่อทันทีว่า หลังจากแผนที่นั้นมีสนธิสัญญาอะไรอีก มีคณะกรรมการปักปันเขตแดนหรือไม่ มีแผนที่ฉบับหลังหรือเปล่า ทั้งสองประเทศเคยยอมรับหรือคัดค้านเอกสารชุดไหน และปัจจุบันกลไกที่ใช้เจรจากันอยู่ถึงขั้นไหน

พอไล่ตามลำดับเวลา ภาพจะชัดขึ้นทันที แผนที่ปี 1901 เป็นของจริงและมีคุณค่ามาก แต่ข้อความว่า “ฝรั่งเศสเปิดแผนที่แล้วจบ ไทยคือเจ้าของตาเมือนธม” เป็นการสรุปที่ไกลเกินสิ่งที่เอกสารประวัติศาสตร์เพียงชิ้นเดียวสามารถพิสูจน์ได้