ย้อนประวัติศาสตร์ “นาย” เปลี่ยนเป็น “นางสาว” คนแรกของไทย: กรณีศึกษา intersex กับข้อจำกัดทางกฎหมาย

        เปิดบันทึกประวัติศาสตร์การเปลี่ยนคำนำหน้านามครั้งสำคัญของไทย เมื่อชายคนแรกได้รับอนุญาตให้เปลี่ยนเป็น "นางสาว" ได้ตามกฎหมาย เจาะลึกเงื่อนไข ข้อเท็จจริงทางการแพทย์ และความแตกต่างระหว่างสิทธิของบุคคลที่มีลักษณะทางเพศกำกวมกับบุคคลข้ามเพศในบริบทกฎหมายไทยปัจจุบัน

        การเปลี่ยนคำนำหน้านามจาก “นาย” เป็น “นางสาว” ยังเป็นประเด็นที่หลายคนเข้าใจคลาดเคลื่อน โดยเฉพาะเมื่อสังคมเปิดกว้างต่อความหลากหลายทางเพศมากขึ้น หลายคนจึงสงสัยว่า ผู้หญิงข้ามเพศที่ผ่านการผ่าตัดยืนยันเพศแล้วสามารถแก้ไขคำนำหน้าชื่อในเอกสารราชการได้หรือไม่

        คำตอบคือ ภายใต้กฎหมายไทยในปัจจุบัน บุคคลข้ามเพศยังไม่สามารถเปลี่ยนคำนำหน้านามให้ตรงกับอัตลักษณ์ทางเพศได้โดยทั่วไป แม้จะผ่านกระบวนการทางการแพทย์แล้วก็ตาม ส่วนกรณี “นาย” เปลี่ยนเป็น “นางสาว” ที่เคยสร้างประวัติศาสตร์เมื่อปี 2555 มีข้อเท็จจริงและเงื่อนไขเฉพาะแตกต่างออกไป

        ย้อนกลับไปเมื่อวันที่ 10 สิงหาคม 2550 ที่ประชุมคณะกรรมการส่งเสริมและประสานงานสตรีและสถาบันครอบครัวแห่งชาติ ซึ่งมีนายไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม รองนายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ในขณะนั้นเป็นประธาน ได้เห็นชอบในหลักการสนับสนุนแนวทางแก้ไขกฎหมายเกี่ยวกับคำนำหน้านาม

        ข้อเสนอครั้งนั้นมาจากนางจุรี วิจิตรวาทการ สมาชิกสภานิติบัญญัติแห่งชาติ ซึ่งเสนอให้บุคคลที่เกิดเป็นชายและผ่านการผ่าตัดยืนยันเพศเป็นหญิงแล้ว สามารถเลือกใช้ “นางสาว” หรือ “นาง” แทน “นาย” ได้ เพื่อช่วยลดอุปสรรคในการใช้ชีวิตและให้กฎหมายสอดคล้องกับความเปลี่ยนแปลงของสังคม

        แม้ข้อเสนอจะได้รับความสนใจอย่างกว้างขวาง แต่ท้ายที่สุดไม่ได้พัฒนาไปสู่กฎหมายที่เปิดให้บุคคลข้ามเพศเปลี่ยนคำนำหน้านามได้ทั่วไป อย่างไรก็ตาม อีก 5 ปีต่อมา ประเทศไทยได้พบกรณีสำคัญซึ่งกลายเป็นหมุดหมายด้านสิทธิของบุคคลที่มีความหลากหลายของลักษณะทางเพศ

        วันที่ 9 สิงหาคม 2555 นพ.แท้จริง ศิริพานิช ซึ่งขณะนั้นดำรงตำแหน่งกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ได้นำสิริลดา โคตรพัฒน์ หรือชื่อเดิม เสกสรร โคตรพัฒน์ อายุ 25 ปี ชาวจังหวัดมุกดาหาร พร้อมบิดาและมารดา เดินทางไปยังสำนักงานเขตหนองจอก กรุงเทพมหานคร เพื่อยื่นคำร้องขอเปลี่ยนคำนำหน้านามจาก “นาย” เป็น “นางสาว”

        เอกสารประกอบคำร้องมีทั้งสำเนาสูติบัตร ทะเบียนบ้าน หนังสือรับรองแพทย์จากโรงพยาบาลศรีนครินทร์ จังหวัดขอนแก่น และหนังสือจากกรมการปกครอง โดยข้อมูลทางการแพทย์ระบุว่า สิริลดาเกิดมาพร้อมลักษณะทางเพศกำกวม หรือที่ปัจจุบันมักเรียกว่า “อินเตอร์เซ็กซ์” แต่ได้รับการระบุเพศเป็นชายตั้งแต่แรกเกิดตามการตัดสินใจของครอบครัว

        หลังเจ้าหน้าที่ตรวจสอบหลักฐานอย่างละเอียด ฝ่ายทะเบียนจึงอนุมัติให้แก้ไขข้อมูลและออกบัตรประจำตัวประชาชนใบใหม่ในชื่อ “น.ส.สิริลดา โคตรพัฒน์” กรณีนี้ได้รับการเผยแพร่ว่าเป็นครั้งแรกของประเทศไทยที่บุคคลซึ่งเดิมใช้คำนำหน้าว่า “นาย” ได้รับอนุญาตให้เปลี่ยนเป็น “นางสาว” อย่างเป็นทางการ

        สิริลดาเปิดเผยในเวลานั้นว่า ได้รับการดูแลรักษามาตั้งแต่อายุ 12 ปี และผ่านกระบวนการรักษาหลายครั้งระหว่างปี 2549-2553 แพทย์ตรวจพบว่าร่างกายมีลักษณะทางเพศกำกวมและมีฮอร์โมนเพศหญิงมากกว่า ก่อนดำเนินการรักษาให้สอดคล้องกับลักษณะทางเพศและการดำเนินชีวิตของเธอ

        นพ.แท้จริงระบุว่า กระบวนการดังกล่าวไม่ใช่เพียงการยื่นคำร้องแล้วเปลี่ยนได้ทันที แต่ต้องประสานเอกสารนานประมาณ 3 เดือน เนื่องจากไม่เคยมีกรณีเช่นนี้มาก่อน อีกทั้งยังต้องมีผลตรวจทางการแพทย์และการประเมินที่ยืนยันข้อเท็จจริงอย่างชัดเจน

        ดังนั้น กรณีของสิริลดาจึงไม่ใช่การเปิดช่องให้ผู้หญิงข้ามเพศทุกคนเปลี่ยนคำนำหน้านามได้ แต่เป็นการแก้ไขข้อมูลทางทะเบียนของบุคคลที่มีลักษณะทางเพศกำกวมแต่กำเนิด โดยอาศัยหลักฐานทางการแพทย์และการพิจารณาเป็นรายกรณี

        สิ่งสำคัญที่ต้องแยกให้ออกคือ “อินเตอร์เซ็กซ์” และ “บุคคลข้ามเพศ” ไม่ได้มีความหมายเดียวกัน อินเตอร์เซ็กซ์หมายถึงบุคคลที่เกิดมาพร้อมลักษณะทางกายภาพ โครโมโซม หรือฮอร์โมน ซึ่งไม่สอดคล้องกับกรอบชายหรือหญิงแบบทั่วไป ส่วนบุคคลข้ามเพศหมายถึงผู้ที่มีอัตลักษณ์ทางเพศไม่ตรงกับเพศที่ถูกระบุเมื่อแรกเกิด

        ในกรณีของสิริลดา การเปลี่ยนคำนำหน้านามเกิดขึ้นจากการตรวจพบลักษณะทางเพศกำกวมแต่กำเนิด และได้รับการรับรองจากแพทย์อย่างชัดเจน จึงแตกต่างจากบุคคลที่เกิดมามีลักษณะทางเพศชายหรือหญิงอย่างใดอย่างหนึ่ง ก่อนเข้ารับการยืนยันเพศในภายหลัง

        ด้วยเหตุนี้ ผู้หญิงข้ามเพศหรือผู้ชายข้ามเพศจึงยังไม่สามารถอาศัยกรณีดังกล่าวเป็นบรรทัดฐานเพื่อขอเปลี่ยนคำนำหน้านามได้โดยอัตโนมัติ เพราะประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายรับรองเพศสภาพตามเจตจำนงของบุคคลอย่างครอบคลุม

        พระราชบัญญัติคำนำหน้านามหญิง พ.ศ. 2551 เปิดโอกาสให้หญิงที่จดทะเบียนสมรสแล้วเลือกใช้ “นาง” หรือ “นางสาว” ได้ตามความสมัครใจ แต่ไม่ได้บัญญัติให้บุคคลข้ามเพศเปลี่ยนจาก “นาย” เป็น “นางสาว” หรือจาก “นางสาว” เป็น “นาย” ได้

        ต่อมาเมื่อวันที่ 21 กุมภาพันธ์ 2567 สภาผู้แทนราษฎรได้พิจารณาร่างพระราชบัญญัติการรับรองเพศ คำนำหน้านาม และการคุ้มครองบุคคลผู้มีความหลากหลายทางเพศ ซึ่งเสนอให้ประชาชนสามารถขอรับรองเพศสภาพและแก้ไขข้อมูลในทะเบียนราษฎรได้ แต่ที่ประชุมมีมติไม่รับหลักการ ทำให้ร่างกฎหมายดังกล่าวตกไปในวาระแรก

ประเด็นการรับรองเพศสภาพยังคงถูกผลักดันจากภาคประชาชนและเครือข่ายความหลากหลายทางเพศ เ       นื่องจากคำนำหน้านามที่ไม่ตรงกับตัวตนอาจสร้างอุปสรรคในการสมัครงาน การศึกษา การรักษาพยาบาล การทำธุรกรรม และการติดต่อราชการ

        ดังนั้น กรณีประวัติศาสตร์ของ สิริลดา โคตรพัฒน์ คือตัวอย่างการแก้ไขข้อมูลทางทะเบียนเฉพาะบุคคลที่มีลักษณะทางเพศกำกวมแต่กำเนิด โดยมีเอกสารทางการแพทย์ยืนยัน ไม่ใช่การเปิดให้บุคคลข้ามเพศเปลี่ยนคำนำหน้านามเป็นการทั่วไป แม้เวลาจะล่วงเลยมานาน แต่ประเด็นการรับรองเพศสภาพและสิทธิในการใช้คำนำหน้านามตามตัวตน ยังคงเป็นโจทย์ทางกฎหมายและสิทธิมนุษยชนที่สังคมไทยต้องร่วมกันขับเคลื่อนต่อไป