อิหร่านไม่ได้ขอแค่หยุดยิง แล้วจริงๆ ต้องการอะไรเพื่อยุติสงครามครั้งนี้

คำตอบไม่ได้อยู่ที่คำว่าเจรจา แต่อยู่ที่ว่าใครจะเป็นฝ่ายกำหนดกติกาหลังสงคราม

วันที่ 27 กรกฎาคม 2569 กระทรวงการต่างประเทศอิหร่านยังยืนยันว่าไม่ได้เป็นฝ่ายขอกลับไปเจรจากับสหรัฐฯ ขณะที่อีกสองวันต่อมา อิหร่านปฏิเสธข้อเสนอให้หลายประเทศในอ่าวเปอร์เซียเข้ามาร่วมบริหารช่องแคบฮอร์มุซ ท่าทีสองเรื่องนี้สะท้อนตรงกันว่า เตหะรานยังไม่ต้องการหยุดสงครามด้วยเงื่อนไขที่ทำให้ตัวเองดูเป็นฝ่ายยอมจำนน

คำถามจึงไม่ใช่แค่ว่าอิหร่านต้องการสันติภาพหรือไม่ เพราะทุกฝ่ายย่อมอยากหยุดความเสียหายเมื่อถึงจุดหนึ่ง คำถามจริงคือ อิหร่านต้องได้อะไรกลับมา จึงจะยอมวางอาวุธและเปิดทางให้ข้อตกลงเดินต่อ

อิหร่านต้องการยุติสงครามแบบถาวร ไม่ใช่พักยิงชั่วคราว

ข้อเสนอจากฝั่งสหรัฐฯ หลายรอบมักเริ่มจากการหยุดยิงระยะสั้น เปิดช่องแคบฮอร์มุซ แล้วค่อยเจรจาเรื่องนิวเคลียร์ ขีปนาวุธ และกลุ่มติดอาวุธที่ใกล้ชิดกับอิหร่านภายหลัง

อิหร่านมองสูตรนี้ด้วยความระแวง เพราะการหยุดยิงที่ไม่มีหลักประกันอาจกลายเป็นเพียงช่วงให้อีกฝ่ายเติมอาวุธ จัดกำลัง และกลับมาโจมตีใหม่ เตหะรานจึงเรียกร้องข้อตกลงที่ยืนยันว่าการโจมตีดินแดนอิหร่าน การสังหารเจ้าหน้าที่ระดับสูง และการโจมตีพันธมิตรของอิหร่านในภูมิภาคจะต้องหยุดลงจริง พร้อมกลไกรับประกันว่าจะไม่เกิดสงครามรอบใหม่ง่ายๆ

ประเด็นนี้มีรากมาจากความไม่ไว้ใจกันที่สะสมมานาน โดยเฉพาะหลังสหรัฐฯ ถอนตัวจากข้อตกลงนิวเคลียร์ปี 2015 แล้วกลับมาใช้มาตรการคว่ำบาตรอย่างหนัก สำหรับผู้นำอิหร่าน ลายเซ็นอย่างเดียวจึงไม่มีน้ำหนักมากพอ หากไม่มีต้นทุนหรือบทลงโทษเมื่ออีกฝ่ายฉีกข้อตกลง

ต้องยกเลิกการปิดล้อมและผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตร

อิหร่านต้องการให้สหรัฐฯ ยุติการปิดล้อมทางทะเลต่อท่าเรือของตน เปิดทางให้ส่งออกน้ำมัน และยกเลิกข้อจำกัดทางการเงินที่ทำให้อิหร่านรับเงินจากต่างประเทศได้ยาก นอกจากนี้ยังมีเรื่องทรัพย์สินของอิหร่านมูลค่าหลายพันล้านดอลลาร์ที่ถูกอายัดอยู่ในต่างประเทศ ซึ่งเตหะรานต้องการให้ทยอยปล่อยคืน

นี่ไม่ใช่ของแถมในสายตาอิหร่าน แต่เป็นแกนหลักของข้อตกลง เพราะต่อให้เสียงระเบิดหยุดลง เศรษฐกิจอิหร่านก็ยังถูกบีบต่อได้ผ่านระบบธนาคาร การประกันภัย การขนส่ง และการขายน้ำมัน ผู้นำอิหร่านจึงไม่ต้องการสันติภาพที่กองทัพหยุดยิง แต่ประชาชนยังเผชิญสงครามเศรษฐกิจเหมือนเดิม

ต้องมีหลักประกันและค่าชดเชยความเสียหาย

ในข้อเสนอตอบโต้ที่อิหร่านเคยเปิดเผย เตหะรานเรียกร้องค่าปฏิกรรมสงครามหรือค่าชดเชยจากความเสียหายที่เกิดกับเมือง โรงงาน โครงสร้างพื้นฐาน และประชาชน เรื่องนี้เป็นหนึ่งในเงื่อนไขที่สหรัฐฯ และอิสราเอลยอมรับได้ยากที่สุด เพราะการจ่ายค่าชดเชยเท่ากับยอมรับทางการเมืองกลายๆ ว่าการโจมตีของตนเป็นต้นเหตุของความเสียหาย

สำหรับอิหร่าน เงื่อนไขดังกล่าวมีความหมายมากกว่าเงิน มันคือการป้องกันไม่ให้สงครามจบลงด้วยภาพว่าประเทศถูกโจมตีอย่างหนักแล้วต้องกลับมาเปิดเส้นทางเดินเรือให้โลกโดยไม่ได้อะไรตอบแทนเลย หากรัฐบาลอิหร่านยอมเช่นนั้น อาจถูกโจมตีจากฝ่ายแข็งกร้าวภายในประเทศว่าแลกความสูญเสียทั้งหมดกับกระดาษเพียงไม่กี่แผ่น

หัวใจใหญ่ที่สุดคือช่องแคบฮอร์มุซ

ช่องแคบฮอร์มุซเป็นทางผ่านของน้ำมันและก๊าซส่วนสำคัญของโลก จึงเป็นไพ่ต่อรองที่ทรงพลังที่สุดของอิหร่าน สหรัฐฯ ต้องการให้เส้นทางนี้กลับมาเปิดอย่างเสรีและปลอดภัยโดยเร็ว ส่วนอิหร่านต้องการใช้การเปิดช่องแคบแลกกับการยกเลิกการปิดล้อม การปล่อยทรัพย์สิน และการผ่อนคลายมาตรการคว่ำบาตร

ท่าทีล่าสุดของอิหร่านชัดเจนขึ้นอีกขั้น เตหะรานปฏิเสธแนวคิดให้กลุ่มประเทศในภูมิภาคเข้ามาร่วมบริหารช่องแคบ โดยยืนยันว่าอิหร่านกับโอมานควรดูแลพื้นที่ตามเขตอำนาจของตนเอง อิหร่านยังต้องการควบคุมเส้นทางเดินเรือขาเข้าทั้งหมดและเส้นทางขาออกบางส่วน พร้อมสงวนสิทธิ์ในการจัดระบบการเดินเรือและเรียกเก็บค่าบริการ

นี่ทำให้การเจรจาติดขัด เพราะสหรัฐฯ มองฮอร์มุซเป็นเส้นทางน้ำระหว่างประเทศที่ไม่ควรถูกประเทศใดใช้เก็บค่าผ่านทางหรือควบคุมตามอำเภอใจ ขณะที่อิหร่านมองว่าตนเป็นประเทศชายฝั่งที่รับความเสี่ยงด้านความมั่นคงโดยตรง จึงต้องมีสิทธิ์กำหนดกติกามากกว่ามหาอำนาจที่อยู่ไกลออกไป

เรื่องนิวเคลียร์ต้องแยกออกจากการยอมแพ้

สหรัฐฯ ต้องการให้อิหร่านลดหรือยุติกิจกรรมที่อาจนำไปสู่การผลิตอาวุธนิวเคลียร์ รวมถึงจำกัดขีดความสามารถด้านขีปนาวุธ แต่อิหร่านไม่ต้องการให้ประเด็นเหล่านี้กลายเป็นเงื่อนไขบังคับก่อนหยุดสงคราม

กรอบข้อตกลงชั่วคราวที่เคยหารือกันในเดือนมิถุนายนจึงเลือกเลื่อนเรื่องยากที่สุดออกไปก่อน โดยให้หยุดการสู้รบ เปิดช่องแคบ และเริ่มช่วงเจรจาระยะยาว แล้วค่อยหารืออนาคตโครงการนิวเคลียร์ภายหลัง วิธีนี้ช่วยให้ทั้งสองฝ่ายไม่ต้องยอมแพ้ในประเด็นใหญ่ตั้งแต่วันแรก แต่ปัญหาคือความไว้ใจกันมีน้อยมาก และแต่ละฝ่ายต่างกล่าวหาอีกฝ่ายว่าละเมิดข้อตกลงเดิม

อิหร่านต้องการให้สงครามยุติพร้อมกันหลายแนวรบ

อิหร่านไม่ได้มองการสู้รบภายในพรมแดนของตนแยกออกจากเลบานอน อิรัก หรือเยเมน ข้อเสนอที่ผ่านมาเคยเรียกร้องให้การโจมตีในแนวรบที่เกี่ยวข้องยุติลงพร้อมกัน เพราะหากสหรัฐฯ หยุดโจมตีอิหร่าน แต่ยังสนับสนุนปฏิบัติการต่อกลุ่มพันธมิตรของเตหะราน สงครามก็สามารถปะทุขึ้นใหม่ผ่านประเทศอื่นได้ทันที

ฝั่งสหรัฐฯ และอิสราเอลกลับมองว่าการสนับสนุนกลุ่มติดอาวุธเหล่านี้คือเครื่องมือที่อิหร่านใช้ขยายอิทธิพล จึงต้องถูกจำกัดในข้อตกลงสันติภาพ ความขัดแย้งตรงนี้ทำให้การตกลงหยุดยิงเฉพาะระหว่างวอชิงตันกับเตหะรานไม่เพียงพอ หากไม่มีคำตอบว่าจะจัดการกับกลุ่มต่างๆ ในภูมิภาคอย่างไร

สิ่งที่อิหร่านต้องการลึกที่สุดคือการไม่ถูกเขียนว่าเป็นผู้แพ้

เมื่อเอาเงื่อนไขทั้งหมดมาวางต่อกัน จะเห็นว่าอิหร่านกำลังต่อรองเพื่อความอยู่รอดของรัฐและความชอบธรรมของรัฐบาล ไม่ใช่เพียงต่อรองจำนวนวันหยุดยิง เตหะรานต้องการพิสูจน์ว่าการโจมตีทางทหารไม่สามารถบังคับให้อิหร่านยอมสละทุกอย่างได้ และประเทศยังมีอำนาจกำหนดผลลัพธ์ของสงครามผ่านฮอร์มุซ เครือข่ายพันธมิตร และตลาดพลังงานโลก

จุดที่อาจกลายเป็นข้อตกลงได้จริงจึงน่าจะอยู่ตรงกลาง ได้แก่ หยุดโจมตีพร้อมกัน เปิดเส้นทางฮอร์มุซภายใต้ระบบตรวจสอบ ยกเลิกการปิดล้อมบางส่วน ปล่อยทรัพย์สินอิหร่านเป็นงวด ผ่อนคลายการคว่ำบาตรน้ำมัน และนำเรื่องนิวเคลียร์เข้าสู่การเจรจาระยะต่อไป ส่วนค่าปฏิกรรมสงคราม อำนาจเต็มเหนือฮอร์มุซ และการรับประกันว่าจะไม่ถูกโจมตีอีก เป็นเงื่อนไขที่ยังหาจุดลงตัวยากมาก

ข้อมูล ณ วันที่ 30 กรกฎาคม 2569 ยังไม่มีสัญญาณว่าข้อตกลงใกล้เกิดขึ้นจริง อิหร่านยืนยันว่าไม่ได้ร้องขอกลับสู่โต๊ะเจรจา สหรัฐฯ เพิ่งเปิดฉากโจมตีระลอกใหม่ และประเทศรอบข้างกำลังถูกดึงเข้าสู่ความขัดแย้งมากขึ้น สงครามจึงยังไม่จบ เพราะทั้งสองฝ่ายไม่ได้เถียงกันแค่ว่าเมื่อไรจะหยุดยิง แต่กำลังแย่งกันตอบคำถามว่า หลังเสียงปืนเงียบลง ใครจะเป็นผู้ควบคุมกติกาของภูมิภาคนี้