ศาลจำคุก “เนติวิทย์” 6 เดือน รอลงอาญา 1 ปี คดีไม่เข้าตรวจเลือกทหาร

ศาลแขวงสมุทรปราการพิพากษาจำคุก เนติวิทย์ โชติภัทร์ไพศาล หรือ “แฟรงก์” เป็นเวลา 6 เดือน ฐานหลีกเลี่ยงไม่เข้ารับการตรวจเลือกทหารกองเกินเข้ากองประจำการ โดยให้รอการลงโทษไว้ 1 ปี เนื่องจากไม่เคยได้รับโทษจำคุกมาก่อน

คำพิพากษาเมื่อวันที่ 20 กรกฎาคม 2569 ถือเป็นอีกจุดสำคัญของคดีที่เนติวิทย์เรียกว่าเป็นการ “อารยะขัดขืน” เพื่อเรียกร้องสิทธิในการปฏิเสธการเกณฑ์ทหารด้วยเหตุผลทางศาสนาและมโนธรรมสำนึก ซึ่งกฎหมายไทยในปัจจุบันยังไม่ได้กำหนดให้เป็นข้อยกเว้นจากหน้าที่ตามกฎหมาย

ศาลลงโทษตามกฎหมายรับราชการทหาร

คดีนี้ศาลวินิจฉัยว่า เนติวิทย์มีความผิดตาม พระราชบัญญัติรับราชการทหาร พ.ศ. 2497 มาตรา 27 และมาตรา 45 ฐานหลีกเลี่ยงหรือขัดขืนไม่เข้ารับการตรวจเลือกทหารกองเกินเข้ากองประจำการ

ศาลพิพากษาจำคุก 6 เดือน แต่ให้รอการลงโทษไว้เป็นเวลา 1 ปี เนื่องจากจำเลยไม่เคยได้รับโทษจำคุกมาก่อน

ศาลยังเห็นว่า การอ้างความเชื่อทางศาสนาและมโนธรรมสำนึกเพื่อปฏิเสธการรับราชการทหาร ไม่ใช่ข้อยกเว้นที่บัญญัติไว้ในกฎหมายไทย จึงไม่สามารถนำมาใช้เป็นเหตุยกเว้นความผิดในคดีนี้ได้

ก่อนหน้านี้ เมื่อวันที่ 12 พฤษภาคม 2569 ศาลรัฐธรรมนูญมีมติเอกฉันท์ว่า บทบัญญัติมาตรา 27 และมาตรา 45 ของกฎหมายรับราชการทหาร ไม่ขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญ ส่งผลให้ศาลแขวงสมุทรปราการดำเนินกระบวนการพิจารณาคดีต่อไป

จากการประกาศจุดยืนสู่คดีอาญา

เนติวิทย์ประกาศจุดยืนไม่สนับสนุนการบังคับเกณฑ์ทหารมาตั้งแต่ปี 2557 โดยให้เหตุผลว่า ระบบดังกล่าวขัดต่อหลักสิทธิมนุษยชนและเสรีภาพทางมโนธรรม

เมื่อถึงขั้นตอนที่ต้องเข้ารับการตรวจเลือก เขาเลือกไม่ปฏิบัติตามกระบวนการตามกฎหมาย เพื่อแสดงจุดยืนอย่างเปิดเผย แทนการเลือกวิธีอื่นที่อาจทำให้ไม่ต้องเข้ารับราชการทหาร เช่น การเรียนนักศึกษาวิชาทหาร หรือการขอผ่อนผันตามเงื่อนไขที่กฎหมายกำหนด

เขาเคยอธิบายถึงการตัดสินใจของตนว่า

“มันมีวิธีอื่นมากมายที่จะหลบเลี่ยงการเกณฑ์ทหารโดยถูกกฎหมาย เช่น ไปเรียน รด. หรือไปอยู่ต่างประเทศจนถึงอายุสามสิบปีแล้วค่อยกลับมา หรืออาจจะยัดเงินใต้โต๊ะ... มีเส้นทางหลายวิธีมาก แต่ผมต้องการสู้อย่างตรงไปตรงมา”

อย่างไรก็ตาม การกล่าวถึงการให้เงินใต้โต๊ะเป็นเพียงข้อความจากคำให้สัมภาษณ์ของเนติวิทย์ ไม่ใช่วิธีที่ถูกต้องตามกฎหมาย ส่วนการผ่อนผันหรือการได้รับยกเว้นต้องเป็นไปตามเงื่อนไขและเอกสารที่กฎหมายกำหนด ไม่ได้หมายความว่าบุคคลทั่วไปสามารถเลือกเลื่อนการตรวจเลือกได้ตามความสมัครใจ

เคยยอมรับว่าอาจต้องรับโทษจำคุก

ก่อนทราบผลคดี เนติวิทย์เคยให้สัมภาษณ์ว่า ฉากทัศน์ที่เลวร้ายที่สุดคือการต้องรับโทษจำคุก โดยระบุว่า

“ถ้าต้องติดคุกก็ต้องติด...เต็มที่ก็ติดสามปี”

ตัวเลขดังกล่าวสอดคล้องกับอัตราโทษสูงสุดตามมาตรา 45 ซึ่งกำหนดโทษจำคุกไม่เกิน 3 ปี สำหรับผู้ที่หลีกเลี่ยงหรือขัดขืนไม่เข้ารับการตรวจเลือกตามหมายเรียกโดยไม่มีเหตุอันสมควร

อย่างไรก็ตาม ศาลในคดีนี้กำหนดโทษจำคุก 6 เดือน และให้รอการลงโทษไว้ 1 ปี จึงหมายความว่าเนติวิทย์ยังไม่ต้องเข้าเรือนจำจากคำพิพากษานี้ เว้นแต่จะเกิดเงื่อนไขตามกฎหมายที่ทำให้ศาลนำโทษที่รอไว้มาบังคับใช้

เรียนจบจุฬาฯ แล้ว ไม่ใช่ “เฒ่าเฝ้ามหาวิทยาลัย”

อีกประเด็นที่ถูกนำมาพูดถึงควบคู่กับคดีเกณฑ์ทหาร คือระยะเวลาที่เนติวิทย์ใช้ศึกษาในจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โดยเขาระบุว่าใช้เวลาเรียนระดับปริญญาตรีทั้งหมด 8 ปี และสำเร็จการศึกษาไปแล้วประมาณสองปีก่อนการโพสต์ข้อความชี้แจง

เนติวิทย์อธิบายว่า เขาไม่เห็นด้วยกับการตัดสินคุณค่าของผู้เรียนจากระยะเวลาที่ใช้เรียนเพียงอย่างเดียว เพราะการเรียนจบเร็วไม่ได้แปลว่าบุคคลนั้นได้รับการศึกษาอย่างแท้จริงเสมอไป

“ผมจะเรียน 5 ปี 8 ปี หรือ 10 ปี ก็เรื่องของผม เพราะผมเชื่อว่าการศึกษาเป็นเรื่องของการเรียนรู้ตลอดชีวิต”

หลังสำเร็จการศึกษา เขาระบุว่าได้รับทุนเต็มจำนวนจาก Harvard Divinity School ให้เข้าร่วมโครงการ Fellow เป็นเวลาหนึ่งปี ก่อนสมัครเรียนต่อระดับปริญญาโทและได้รับการตอบรับพร้อมทุนเต็มจำนวน

เขายังกล่าวถึงการทำงานร่วมกับนักศึกษาจาก Harvard Graduate School of Design ในนิทรรศการที่กำหนดเปิดวันที่ 21 กรกฎาคม ณ หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร

จุดที่คนทั่วไปควรเข้าใจให้ชัด

คดีนี้ไม่ได้หมายความว่า ผู้ที่เรียนมหาวิทยาลัยเป็นเวลานานจะพ้นจากความรับผิดตามกฎหมายเกณฑ์ทหารโดยอัตโนมัติ และไม่ควรสรุปว่าเนติวิทย์ “ไม่ถูกลงโทษ” เพราะศาลได้พิพากษาว่ามีความผิดและกำหนดโทษจำคุก เพียงแต่ให้รอการลงโทษไว้

การผ่อนผันการตรวจเลือก การเรียนนักศึกษาวิชาทหาร และการได้รับยกเว้นด้วยเหตุด้านสุขภาพ เป็นคนละกรณีกับการประกาศปฏิเสธไม่เข้ารับการตรวจเลือกด้วยเหตุแห่งมโนธรรม

ผู้ที่ต้องการใช้สิทธิผ่อนผันหรือเชื่อว่าตนเข้าเงื่อนไขได้รับการยกเว้น ควรตรวจสอบกับหน่วยงานทหารหรือสัสดีในพื้นที่โดยตรง เนื่องจากรายละเอียดขึ้นอยู่กับอายุ สถานะการศึกษา สุขภาพ เอกสาร และข้อเท็จจริงของแต่ละบุคคล

คดีที่สะท้อนข้อถกเถียงเรื่องผู้ปฏิเสธการเกณฑ์ทหาร

สิ่งที่ทำให้คดีของเนติวิทย์แตกต่างจากการหลีกเลี่ยงการตรวจเลือกทั่วไป คือเขาประกาศว่าการกระทำดังกล่าวเป็นการต่อสู้เชิงหลักการ เพื่อเรียกร้องให้ประเทศไทยรับรองสิทธิของผู้ปฏิเสธการรับราชการทหารด้วยเหตุแห่งมโนธรรม หรือ conscientious objection

อย่างไรก็ตาม ภายใต้กฎหมายไทยที่ใช้บังคับอยู่ เหตุผลด้านความเชื่อ ศาสนา หรือมโนธรรมยังไม่ใช่ข้อยกเว้นตามพระราชบัญญัติรับราชการทหาร และศาลรัฐธรรมนูญได้วินิจฉัยแล้วว่าบทบัญญัติที่เกี่ยวข้องไม่ขัดต่อรัฐธรรมนูญ

คำพิพากษาครั้งนี้จึงไม่ได้ปิดข้อถกเถียงทางสังคมเกี่ยวกับการเกณฑ์ทหาร แต่ยืนยันสถานะทางกฎหมายในปัจจุบันว่า การแสดงจุดยืนคัดค้านด้วยวิธีไม่เข้ารับการตรวจเลือกยังอาจทำให้บุคคลนั้นต้องรับผิดทางอาญา แม้จะอ้างเหตุผลทางมโนธรรมหรือความเชื่อส่วนตัวก็ตาม