5 เรื่องน่ารู้เกี่ยวกับเทศกาลตรุษจีน ที่มาของสีแดง อาหารมงคล และความเชื่อ

5 เรื่องน่ารู้เกี่ยวกับเทศกาลตรุษจีน ที่มาของสีแดง อาหารมงคล และความเชื่อ

เทศกาลตรุษจีน เป็นวันขึ้นปีใหม่ตามปฏิทินจีนที่เต็มไปด้วยการเฉลิมฉลอง ความเชื่อ และประเพณีที่สืบต่อกันมายาวนาน สิ่งที่เราคุ้นตาในช่วงตรุษจีน ไม่ว่าจะเป็นสีแดง ประทัด อาหารมงคล การทำความสะอาดบ้าน หรือการกลับไปพบครอบครัว ล้วนมีที่มาและความหมาย ไม่ได้ทำขึ้นเพื่อความสวยงามหรือความสนุกเพียงอย่างเดียว

ในประเทศจีน เทศกาลนี้เรียกกันว่า เทศกาลฤดูใบไม้ผลิ หรือ Spring Festival โดยเป็นช่วงเวลาต้อนรับปีใหม่ ขอพรให้เกิดความโชคดี และเฉลิมฉลองการกลับมาอยู่พร้อมหน้าของสมาชิกในครอบครัว ปัจจุบันประเพณีตรุษจีนยังได้รับการสืบทอดทั้งในจีนและชุมชนชาวจีนในหลายประเทศทั่วโลก

1. ตำนาน “เนี่ยน” กับสีแดงและเสียงประทัด

ตำนานที่คนจำนวนมากรู้จักคือเรื่องของสัตว์ประหลาดชื่อ “เนี่ยน” ซึ่งเชื่อกันว่าจะออกมาสร้างความหวาดกลัวแก่ผู้คนในช่วงปลายปี เมื่ออาหารในธรรมชาติมีน้อย มันจะเข้ามาทำร้ายผู้คน สัตว์ และกินอาหารในหมู่บ้าน

ต่อมาชาวบ้านสังเกตว่าเนี่ยนกลัวอยู่ 3 อย่าง ได้แก่ สีแดง เสียงดัง และแสงไฟ พวกเขาจึงนำผ้าสีแดงมาติดหน้าบ้าน จุดคบเพลิง และส่งเสียงดังตลอดคืน เมื่อเนี่ยนออกมาเห็นสิ่งเหล่านี้ก็หวาดกลัวและหนีกลับไป

หลังจากนั้นผู้คนจึงทำเช่นเดิมทุกปี พร้อมเฉลิมฉลองที่สามารถขับไล่เนี่ยนไปได้ นี่จึงกลายเป็นคำอธิบายตามตำนานว่า ทำไมช่วงตรุษจีนจึงเต็มไปด้วยโคมไฟสีแดง การแต่งกายด้วยสีแดง ประทัด และดอกไม้ไฟ

อย่างไรก็ตาม เรื่องของเนี่ยนควรเข้าใจว่าเป็น นิทานพื้นบ้านและตำนานที่ใช้บอกเล่าความหมายของประเพณี ไม่ใช่หลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ยืนยันได้ทั้งหมด เพราะรายละเอียดของเรื่องอาจแตกต่างกันไปตามท้องถิ่นและผู้เล่า

ดอกไม้ไฟและประทัดจึงเป็นสัญลักษณ์ของการขับไล่สิ่งชั่วร้ายและต้อนรับโชคดี แต่การจุดในปริมาณมากก็อาจทำให้เกิดอุบัติเหตุ เสียงรบกวน และมลพิษทางอากาศได้ หลายพื้นที่จึงมีข้อกำหนดควบคุมหรือจำกัดการจุดดอกไม้ไฟเพื่อความปลอดภัย

สำหรับประเทศไทย ผู้ที่ต้องการจุดประทัดหรือดอกไม้ไฟควรตรวจสอบข้อกำหนดของพื้นที่ เลือกจุดที่ห่างจากบ้านเรือน วัตถุไวไฟ เด็กเล็ก และสัตว์เลี้ยง รวมถึงไม่ควรทดลองแกะ ดัดแปลง หรือจุดซ้ำหากประทัดไม่ทำงาน

2. ทำความสะอาดก่อนตรุษจีน แต่วันปีใหม่ห้ามกวาดบ้าน

ก่อนถึงวันปีใหม่ ชาวจีนหลายครอบครัวจะทำความสะอาดบ้านครั้งใหญ่ เพราะเชื่อว่าเป็นการกวาดเอาโชคร้ายและสิ่งไม่ดีของปีเก่าออกไป เพื่อเตรียมพื้นที่ต้อนรับสิ่งดี ๆ ในปีใหม่

ยูเนสโกระบุว่า การทำความสะอาดบ้าน เตรียมอาหาร และจัดเตรียมสิ่งของก่อนวันเทศกาล เป็นส่วนหนึ่งของการปฏิบัติที่พบในช่วงเทศกาลฤดูใบไม้ผลิของจีน

แต่เมื่อเข้าสู่วันขึ้นปีใหม่แล้วกลับมีความเชื่อว่า ไม่ควรกวาดบ้าน เพราะอาจเป็นการกวาดโชคลาภที่เพิ่งเข้ามาให้ออกไปจากบ้านด้วย บางครอบครัวจึงเตรียมจัดบ้านและทิ้งขยะให้เรียบร้อยก่อนวันตรุษจีน

นอกจากนี้ยังมีข้อห้ามตามความเชื่ออีกหลายอย่าง เช่น ห้ามสระผม หลีกเลี่ยงการใช้มีดหรือกรรไกร เพราะเปรียบเหมือนการตัดโชคลาภ รวมถึงหลีกเลี่ยงการพูดถึงเรื่องผี ความตาย หรือเรื่องร้าย ๆ และพยายามไม่ทะเลาะหรือร้องไห้ในวันแรกของปี

ธรรมเนียมเหล่านี้อาจไม่ได้ปฏิบัติเหมือนกันทุกครอบครัว บางบ้านยึดถืออย่างเคร่งครัด ขณะที่บางบ้านมองว่าเป็นเพียงกุศโลบายให้สมาชิกเริ่มต้นปีใหม่ด้วยบ้านที่สะอาด คำพูดที่เป็นมงคล และบรรยากาศที่ดี

3. อาหารตรุษจีนแต่ละอย่างมีความหมายซ่อนอยู่

อาหารที่รับประทานในช่วงตรุษจีนไม่ได้เลือกจากรสชาติเท่านั้น แต่หลายเมนูยังมีความหมายมงคลจากรูปร่าง ชื่อเรียก หรือวิธีการจัดเสิร์ฟ

เกี๊ยว หรือเจียวจื่อ มักเชื่อมโยงกับความร่ำรวย เพราะมีรูปร่างคล้ายเงินโบราณของจีน โดยเฉพาะในพื้นที่ทางตอนเหนือของจีนที่มีธรรมเนียมทำเกี๊ยวรับประทานร่วมกันในครอบครัว

ไก่ทั้งตัว สื่อถึงความสมบูรณ์ ความพร้อมหน้าพร้อมตา และความสามัคคี ส่วนขนมหรืออาหารทรงกลมมักสื่อถึงการกลับมาอยู่ร่วมกันของสมาชิกในบ้าน

อีกเมนูหนึ่งคือ ขนมเข่ง หรือเหนียนเกา ซึ่งเป็นขนมจากข้าวเหนียว คำว่า “เกา” มีเสียงเชื่อมโยงกับความหมายของการสูงขึ้นหรือก้าวหน้าขึ้น จึงมักใช้แทนคำอวยพรให้ชีวิต หน้าที่การงาน หรือการเรียนดีขึ้นในปีใหม่

ขนมเหนียวยังเกี่ยวข้องกับความเชื่อเรื่อง เทพเจ้าเตาไฟ ซึ่งเชื่อว่าจะขึ้นไปรายงานความประพฤติของสมาชิกในบ้านต่อสวรรค์ จึงมีการถวายขนมหวานหรือขนมเหนียว เพื่อให้เทพเจ้าพูดถึงครอบครัวในทางที่ดี หรือเปรียบเหมือนทำให้ปากหวานขึ้น

อย่างไรก็ตาม รายการอาหารมงคลอาจแตกต่างกันตามภูมิภาค ภาษาถิ่น และวัฒนธรรมของชุมชนชาวจีนแต่ละแห่ง จึงไม่มีเมนูตรุษจีนชุดเดียวที่ทุกครอบครัวต้องรับประทานเหมือนกันทั้งหมด

4. “เนี่ยนหัว” ภาพปีใหม่ที่ไม่ได้มีไว้แค่ตกแต่งบ้าน

การตกแต่งบ้านในช่วงตรุษจีนยังมีภาพที่เรียกว่า “เนี่ยนหัว” หรือภาพปีใหม่จีน เป็นภาพพิมพ์สีสันสดใสที่ใช้ตกแต่งบ้านและต้อนรับปีใหม่มาเป็นเวลานาน

ภาพเหล่านี้มักแสดงสิ่งที่สื่อถึงโชคลาภ ความอุดมสมบูรณ์ และความสุข เช่น เด็กที่ดูแข็งแรง ปลา ดอกไม้ นก เทพเจ้าแห่งความมั่งคั่ง หรือภาพชีวิตครอบครัว

ภาพปลาได้รับความนิยมเพราะคำว่าปลาในภาษาจีนมีเสียงเชื่อมโยงกับคำที่หมายถึงความเหลือกินเหลือใช้ ส่วนภาพเด็กมักสื่อถึงความอุดมสมบูรณ์และความเจริญรุ่งเรืองของครอบครัว

เนี่ยนหัวไม่ได้หยุดอยู่เพียงการเป็นภาพมงคลเท่านั้น ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 20 ภาพรูปแบบนี้ยังถูกนำไปปรับใช้เพื่อนำเสนอเหตุการณ์บ้านเมือง ชีวิตแรงงาน และแนวคิดทางการเมือง โดยยังคงรูปแบบที่คนทั่วไปคุ้นเคยไว้

เมื่อสังคมจีนเปิดกว้างขึ้น ภาพเนี่ยนหัวแบบดั้งเดิมที่เน้นความสุข โชคลาภ และชีวิตครอบครัวก็กลับมาได้รับความสนใจในฐานะงานศิลปะพื้นบ้านและมรดกทางวัฒนธรรมอีกครั้ง

5. ตรุษจีนของคนรุ่นใหม่กำลังเปลี่ยนไป

แม้ตรุษจีนจะเป็นเทศกาลแห่งครอบครัว แต่รูปแบบการเฉลิมฉลองในปัจจุบันเริ่มเปลี่ยนแปลงไปตามวิถีชีวิตของคนรุ่นใหม่

คนหนุ่มสาวชาวจีนบางส่วนอาจไม่อยากกลับบ้านในช่วงตรุษจีน เพราะไม่ต้องการถูกถามเรื่องการเรียน งาน รายได้ การแต่งงาน หรือการใช้ชีวิต หลายคนเลือกเดินทางท่องเที่ยว ใช้เวลากับเพื่อน หรือกลับบ้านเพียงระยะสั้น ๆ เพื่อพบครอบครัว

แม้ทุกคนจะอยู่ในบ้านเดียวกัน การสื่อสารผ่านโทรศัพท์และอินเทอร์เน็ตก็เข้ามามีบทบาทมากขึ้น ตั้งแต่การส่งคำอวยพร การพูดคุยกับเพื่อน ไปจนถึงการส่งอั่งเปาในรูปแบบดิจิทัล

อย่างไรก็ตาม แก่นสำคัญของเทศกาลยังคงอยู่ที่การต้อนรับปีใหม่ การอวยพรให้เกิดโชคดี และการกลับมาเชื่อมความสัมพันธ์กับครอบครัว ยูเนสโกมองว่าเทศกาลนี้มีบทบาทในการส่งเสริมคุณค่าครอบครัว ความผูกพันในชุมชน และความรู้สึกต่อเนื่องทางวัฒนธรรม

ตรุษจีนจึงไม่ใช่เพียงเทศกาลที่เต็มไปด้วยสีแดง อั่งเปา และอาหารอร่อยเท่านั้น แต่ยังสะท้อนให้เห็นถึงความเชื่อ ความหวัง ความสัมพันธ์ในครอบครัว และการปรับตัวของประเพณีให้เข้ากับสังคมที่เปลี่ยนแปลงไป สิ่งที่ควรจดจำคือ ธรรมเนียมของแต่ละครอบครัวอาจแตกต่างกัน แต่จุดหมายร่วมกันยังคงเป็นการเริ่มต้นปีใหม่ด้วยความสุข ความเป็นสิริมงคล และความพร้อมหน้าพร้อมตา