6 ของใช้ธรรมดา ที่เคยเกี่ยวข้องกับพิธีศพในอารยธรรมโบราณ

เมื่อเรามองไปรอบตัวในบ้าน เราจะเห็นสิ่งของธรรมดามากมาย เช่น หมอน น้ำหอม เครื่องสำอาง อ่างอาบน้ำ หรือแปรงสีฟัน สิ่งเหล่านี้ดูเหมือนเกิดมาเพื่อทำให้ชีวิตสะดวกสบายขึ้นเท่านั้น

แต่เมื่อย้อนกลับไปดูประวัติศาสตร์ จะพบว่า ของใช้บางอย่างที่เราใช้กันทุกวัน เคยมีความเกี่ยวข้องกับพิธีกรรมเกี่ยวกับความตาย งานศพ การฝังศพ หรือการเตรียมร่างของผู้เสียชีวิตในหลายอารยธรรมโบราณอย่างน่าประหลาดใจ

อย่างไรก็ตาม สิ่งสำคัญที่ต้องเข้าใจ คือ สิ่งของเหล่านี้ไม่ได้ถูกประดิษฐ์ขึ้นมาเพื่อคนตายตั้งแต่แรกทั้งหมด บางอย่างมีอยู่แล้วในชีวิตประจำวัน แต่ถูกนำไปใช้ในพิธีศพ บางอย่างได้รับความนิยม หรือได้รับการพัฒนาจากการใช้งานในพิธีกรรมเกี่ยวกับความตาย ก่อนจะค่อย ๆ กลายมาเป็นของใช้ของคนเป็นในเวลาต่อมา

พูดง่าย ๆ คือ ของธรรมดาบางชิ้น อาจมีประวัติที่ไม่ธรรมดากว่าที่เราคิดมาก...

1. หมอน หรือแท่นรองศีรษะ

ตัวอย่างแรกคือ “หมอน” ทุกวันนี้หมอนมีไว้เพื่อช่วยให้เรานอนหลับสบาย แต่ในอดีต หมอนไม่ได้ถูกสร้างขึ้นมาให้นุ่มหรือสบายเหมือนในปัจจุบันเสมอไป

ในดินแดนเมโสโปเตเมียโบราณ และหลายพื้นที่ของโลกเก่า ผู้คนเคยใช้แท่นรองศีรษะที่ทำจากหินแข็งหรือไม้ บางชิ้นแกะสลักอย่างประณีต ใช้ทั้งกับคนเป็นและถูกนำไปวางในหลุมศพของผู้ตายด้วย

จุดประสงค์ไม่ได้เกี่ยวกับความสบายเพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับการจัดท่าศีรษะของผู้เสียชีวิตให้อยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสม รวมถึงความเชื่อเรื่องการปกป้องวิญญาณและการเดินทางไปยังโลกหลังความตาย

ในอียิปต์โบราณก็มีการฝังศพพร้อมแท่นรองศีรษะเช่นกัน บางชิ้นถูกตกแต่งด้วยสัญลักษณ์คุ้มครอง หรือทำเป็นเครื่องรางขนาดเล็ก เชื่อมโยงกับแนวคิดเรื่องการฟื้นคืน การเกิดใหม่ และการปกป้องศีรษะของผู้ตาย

ส่วนในจีนและญี่ปุ่น ก็มีการใช้หมอนที่ทำจากไม้ หิน หรือหยก ซึ่งในบางความเชื่อมองว่าวัสดุที่แข็งและเย็นช่วยรักษาท่าทางของร่างกาย และเกี่ยวข้องกับความสงบของผู้ตายในโลกหน้า

2. วิกผม

อีกสิ่งหนึ่งคือ “วิกผม” ทุกวันนี้วิกถูกใช้เพื่อความสวยงาม แฟชั่น การแสดง หรือช่วยผู้ที่มีปัญหาผมร่วง แต่ในอียิปต์โบราณ วิกผมมีบทบาทสำคัญมากกว่านั้น

ชาวอียิปต์โบราณให้ความสำคัญกับรูปลักษณ์ของผู้ตาย เพราะเชื่อว่าร่างกายและภาพลักษณ์ที่สมบูรณ์ มีผลต่อการเดินทางไปสู่โลกหลังความตาย วิกผมจึงไม่ได้เป็นเพียงของตกแต่ง แต่เป็นส่วนหนึ่งของการทำให้ผู้เสียชีวิตดูสมบูรณ์ มีเกียรติ และพร้อมสำหรับชีวิตอีกภพหนึ่ง

วิกบางชิ้นทำจากเส้นผมมนุษย์ เส้นใยพืช หรือขนสัตว์ และถูกจัดแต่งอย่างประณีต บางครั้งตกแต่งด้วยวัสดุมีค่า หรือทำทรงให้คล้ายชนชั้นสูง เพื่อแสดงถึงสถานะและเกียรติยศของผู้ตาย

ต่อมาเมื่ออารยธรรมอื่น ๆ ติดต่อกับอียิปต์ แนวคิดเรื่องวิกผมก็แพร่หลายมากขึ้น จากสิ่งของที่เกี่ยวข้องกับพิธีกรรมและชนชั้นสูง จึงค่อย ๆ กลายเป็นเครื่องประดับแฟชั่น และสัญลักษณ์ของความสง่างามในหลายสังคม

3. น้ำหอม

“น้ำหอม” ก็เป็นอีกตัวอย่างที่หลายคนอาจคาดไม่ถึง ปัจจุบันเราใช้น้ำหอมเพื่อให้ร่างกายมีกลิ่นหอม สร้างความมั่นใจ หรือแสดงบุคลิกของตัวเอง

แต่ในสมัยโบราณ กลิ่นหอมมีบทบาทสำคัญในพิธีศพ โดยเฉพาะในการเตรียมร่างผู้เสียชีวิต เพราะช่วยลดกลิ่นจากการเน่าเปื่อยของศพ และยังเกี่ยวข้องกับความเชื่อเรื่องความบริสุทธิ์ การเคารพ และการส่งผู้ตายไปสู่โลกหน้า

ผู้ทำพิธีศพในเมโสโปเตเมียและอียิปต์มักใช้ยางไม้ กำยาน เมอร์ อบเชย สมุนไพร และน้ำมันหอมต่าง ๆ ทาลงบนร่างผู้ตายหรือผ้าพันศพ เพื่อช่วยปกปิดกลิ่นและชะลอการเสื่อมสภาพของร่างกาย

ชาวโรมันก็ใช้น้ำมันหอมในสุสาน ส่วนบางอารยธรรมในทวีปอเมริกาใต้ก็มีการใช้เรซินจากพืชร่วมกับไขมันสัตว์ในการดูแลร่างของผู้เสียชีวิต

เมื่อเวลาผ่านไป สูตรกลิ่นหอมที่เคยใช้ในพิธีกรรมก็ถูกพัฒนาให้ละเอียดขึ้น หอมขึ้น และหรูหราขึ้น จนกลายมาเป็นน้ำหอมที่ใช้ในชีวิตประจำวันของผู้คน

4. เครื่องสำอาง

“เครื่องสำอาง” ก็มีประวัติที่เชื่อมโยงกับพิธีศพเช่นกัน โดยเฉพาะในอียิปต์โบราณ ซึ่งผู้คนให้ความสำคัญกับใบหน้า ดวงตา และรูปลักษณ์ของทั้งคนเป็นและคนตาย

นักบวชหรือผู้ทำพิธีอาจแต่งใบหน้าให้มัมมี่ก่อนนำไปฝัง โดยใช้โคห์ลสีดำทารอบดวงตา ใช้เม็ดสีจากแร่ธรรมชาติบริเวณคิ้วหรือเปลือกตา และใช้สีแดงแต่งริมฝีปากหรือแก้ม

ความเชื่อสำคัญคือ การตกแต่งใบหน้าจะช่วยให้ผู้ตายกลับมามีรูปลักษณ์ที่สมบูรณ์ พร้อมสำหรับการใช้ชีวิตในโลกหลังความตาย นอกจากนี้ เครื่องสำอางบางชนิดยังถูกมองว่ามีพลังเชิงปกป้อง เช่น ป้องกันสิ่งชั่วร้าย หรือคุ้มครองดวงตา

ต่อมาเทคนิคการแต่งหน้าเหล่านี้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่พิธีศพ แต่แพร่หลายสู่คนที่ยังมีชีวิต เพื่อความสวยงาม สุขอนามัย และสถานะทางสังคม จนกลายเป็นวัฒนธรรมการแต่งหน้าที่ส่งต่อมาถึงปัจจุบัน

5. อ่างอาบน้ำ

แม้แต่ “อ่างอาบน้ำ” ก็มีเรื่องราวที่น่าสนใจ โดยในช่วงศตวรรษที่ 19 ของอังกฤษ มีการเล่ากันว่าโรงงานบางแห่งที่เคยผลิตโลงศพ หรือมีความชำนาญด้านงานโลหะและการขึ้นรูปวัสดุ เริ่มหันมาผลิตอ่างอาบน้ำเหล็กหล่อ เนื่องจากสามารถใช้เทคนิคการหล่อ การขึ้นรูป และการเคลือบผิวที่ใกล้เคียงกันได้

อ่างอาบน้ำยุคแรกบางแบบมีรูปร่างยาวและลึก ทำให้หลายคนมองว่ามีลักษณะคล้ายโลงศพ จนเกิดคำเรียกหรือเรื่องเล่าในเชิงเปรียบเทียบว่าเป็นเหมือน “โลงอาบน้ำ”

อย่างไรก็ตาม เรื่องที่ว่ามีการนำโลงศพจริงมาดัดแปลงเป็นอ่างอาบน้ำ ยังเป็นเรื่องเล่าที่ควรตรวจสอบเพิ่มเติม เพราะไม่ได้มีหลักฐานชัดเจนเพียงพอที่จะฟันธงได้

แต่ประเด็นที่น่าสนใจคือ อุตสาหกรรมสิ่งของในบ้านหลายอย่าง มักเกิดจากเทคนิคการผลิตที่ต่อยอดจากงานอื่น ๆ มาก่อน และบางครั้งรูปร่างของสิ่งของก็สะท้อนร่องรอยของยุคสมัยที่มันถือกำเนิดขึ้นมา

6. แปรงสีฟัน

อีกสิ่งหนึ่งที่น่าสนใจคือ “แปรงสีฟัน” ในอดีต การทำความสะอาดช่องปากไม่ได้เกี่ยวข้องกับคนเป็นเท่านั้น แต่ยังอาจเกี่ยวข้องกับความเชื่อเรื่องความสะอาดและความสมบูรณ์ของผู้ตายด้วย

หลายอารยธรรมเชื่อว่า ผู้ตายควรมีร่างกายที่สะอาด เรียบร้อย และพร้อมก่อนเดินทางไปยังโลกหลังความตาย การดูแลช่องปากของศพจึงอาจเป็นส่วนหนึ่งของพิธีกรรมในบางพื้นที่

ในเมโสโปเตเมียมีการใช้กิ่งไม้ที่ปลายถูกทำให้แตกเป็นเส้นคล้ายแปรง เพื่อทำความสะอาดฟัน ส่วนในอียิปต์มีการใช้เครื่องมือขนาดเล็กและสารหอมบางชนิดในการดูแลช่องปากหรือร่างกายของผู้เสียชีวิต เพื่อแสดงความเคารพ

สำหรับจีน ช่วงราชวงศ์ถัง มีหลักฐานเกี่ยวกับแปรงทำความสะอาดฟันที่ใช้ด้ามไม้ไผ่หรือกระดูก และติดขนสัตว์ เช่น ขนหมู ซึ่งถือเป็นต้นแบบสำคัญของแปรงสีฟันแบบมีขนแปรงในเวลาต่อมา ส่วนการฝังสิ่งของเครื่องใช้ไว้กับผู้ตายนั้น ก็สอดคล้องกับความเชื่อของหลายวัฒนธรรมที่มองว่าผู้ตายจะได้ใช้สิ่งของเหล่านั้นในโลกหน้า

เรื่องนี้จึงทำให้แปรงสีฟัน ซึ่งดูเป็นของใช้เล็ก ๆ ธรรมดา กลายเป็นอีกหนึ่งสิ่งของที่สะท้อนทั้งสุขอนามัย ความเชื่อ และพิธีกรรมของมนุษย์ในอดีต

ของใช้ธรรมดา อาจมีประวัติไม่ธรรมดา

สิ่งของทั้ง 6 อย่างนี้ทำให้เห็นว่า ประวัติศาสตร์ของของใช้ใกล้ตัวไม่ได้มีแค่เรื่องความสะดวกสบายเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับความเชื่อ ความตาย ความงาม สุขอนามัย และการมองโลกหลังความตายของมนุษย์ในแต่ละยุคสมัย

หมอน วิกผม น้ำหอม เครื่องสำอาง อ่างอาบน้ำ และแปรงสีฟัน อาจดูเป็นของใช้ธรรมดาในบ้าน แต่เมื่อย้อนดูที่มาแล้ว จะพบว่ามันเคยผ่านความหมายที่ลึกกว่านั้นมาก

บางอย่างเคยเป็นเครื่องมือในการดูแลผู้ตาย บางอย่างเป็นสัญลักษณ์ของการปกป้อง บางอย่างเกี่ยวข้องกับเกียรติยศ และบางอย่างสะท้อนความเชื่อว่า การเดินทางหลังความตายควรเริ่มต้นอย่างสมบูรณ์ที่สุด

นี่จึงเป็นอีกมุมหนึ่งของประวัติศาสตร์ ที่ทำให้เรามองของใช้ใกล้ตัวด้วยสายตาใหม่ และอาจตั้งคำถามมากขึ้นว่า ของธรรมดาในบ้านเรา ยังมีเรื่องราวแบบไหนซ่อนอยู่อีกบ้าง...