ดีลสหรัฐฯ-อิหร่านยังไม่จบง่าย ทำไมช่องแคบฮอร์มุซกับนิวเคลียร์ยังเป็นจุดเสี่ยงใหญ่

สหรัฐฯ และอิหร่านมีกรอบข้อตกลงเบื้องต้นเพื่อคลี่คลายความตึงเครียด แต่ประเด็นนิวเคลียร์ ช่องแคบฮอร์มุซ มาตรการคว่ำบาตร และบทบาทของอิสราเอล ยังเป็นตัวแปรที่ทำให้สถานการณ์ต้องติดตามใกล้ชิด

สหรัฐฯ และอิหร่านขยับเข้าใกล้การลดความตึงเครียดครั้งสำคัญ หลังมีกรอบข้อตกลงเบื้องต้นที่ครอบคลุมทั้งการหยุดปฏิบัติการทางทหาร การเปิดช่องแคบฮอร์มุซ และการเจรจาเรื่องนิวเคลียร์ในช่วงต่อไป แต่ดีลนี้ยังไม่ใช่คำตอบสุดท้าย เพราะหลายประเด็นสำคัญยังต้องเจรจาให้จบภายในกรอบเวลาที่จำกัด

หัวใจของเรื่องไม่ได้อยู่แค่ว่า “ตกลงกันแล้วหรือยัง” แต่อยู่ที่ว่าแต่ละฝ่ายจะยอมถอยในประเด็นที่แตะผลประโยชน์หลักของตัวเองได้มากแค่ไหน โดยเฉพาะโครงการนิวเคลียร์ของอิหร่าน ซึ่งเป็นปมที่ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างสองประเทศตึงเครียดมานาน

ตามข้อมูลที่มีรายงานในขณะนี้ อิหร่านยืนยันว่าจะไม่พัฒนาอาวุธนิวเคลียร์ ขณะที่รายละเอียดเกี่ยวกับวัสดุนิวเคลียร์ การกำกับดูแล และการตรวจสอบจากทบวงการพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ หรือ IAEA ยังเป็นเรื่องที่ต้องเจรจาต่อ โดยมีกรอบเวลา 60 วันสำหรับการหารือเพื่อไปสู่ข้อตกลงที่ครอบคลุมกว่าเดิม

จุดที่ต้องจับตาคือ อิหร่านจะยอมจำกัดหรือจัดการกับยูเรเนียมเสริมสมรรถนะในระดับที่สหรัฐฯ และนานาชาติมองว่าปลอดภัยเพียงใด เพราะหากรายละเอียดทางเทคนิคไม่ชัดเจน หรือไม่มีระบบตรวจสอบที่น่าเชื่อถือ ดีลที่ดูเหมือนช่วยลดความตึงเครียดก็อาจกลับมาเป็นข้อพิพาทรอบใหม่ได้

อีกปมใหญ่คือช่องแคบฮอร์มุซ เส้นทางเดินเรือสำคัญของพลังงานโลก รายงานระบุว่ากรอบข้อตกลงมีเป้าหมายให้การเดินเรือเชิงพาณิชย์กลับมาปลอดภัยและเป็นปกติมากขึ้น แต่รายละเอียดเรื่องการบริหารจัดการ ค่าธรรมเนียม หรือบทบาทของอิหร่านในพื้นที่ ยังมีจุดที่ต้องคุยกันต่อ

สำหรับคนไทย ประเด็นนี้ไม่ใช่เรื่องไกลตัวนัก เพราะความตึงเครียดในช่องแคบฮอร์มุซมักเชื่อมโยงกับราคาน้ำมัน ต้นทุนขนส่ง และภาวะเงินเฟ้อทางอ้อม หากเส้นทางพลังงานสำคัญกลับมามีเสถียรภาพ ตลาดน้ำมันอาจผ่อนคลายลง แต่หากดีลสะดุด ความเสี่ยงด้านราคาพลังงานก็อาจกลับมาได้อีก

ด้านมาตรการคว่ำบาตรและเศรษฐกิจ อิหร่านต้องการการผ่อนคลายอย่างรวดเร็ว ทั้งการขายน้ำมัน การเข้าถึงระบบการเงิน และเงินทุนที่ถูกอายัด ขณะที่ฝั่งสหรัฐฯ มีแนวโน้มวางเงื่อนไขเป็นขั้นตอน โดยผูกกับการปฏิบัติตามข้อตกลง รายงานของ Reuters ระบุว่าราคาน้ำมันปรับตัวลงหลังตลาดรับข่าวกรอบข้อตกลง เพราะนักลงทุนคาดว่าอุปทานน้ำมันอิหร่านอาจกลับเข้าสู่ตลาดเร็วขึ้น

แต่การผ่อนคลายคว่ำบาตรไม่ใช่เรื่องเทคนิคอย่างเดียว ยังเป็นเรื่องการเมืองภายในของทั้งสองประเทศด้วย ฝั่งสหรัฐฯ ต้องเผชิญแรงกดดันจากกลุ่มที่มองว่าอาจยอมอิหร่านมากเกินไป ส่วนอิหร่านก็ต้องแสดงให้ประชาชนเห็นว่าการเจรจานำไปสู่ผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจจริง ไม่ใช่แค่คำสัญญาบนกระดาษ

ปัจจัยที่ทำให้ดีลนี้เปราะบางขึ้นอีกคือบทบาทของอิสราเอลและกลุ่มติดอาวุธในภูมิภาค แม้กรอบข้อตกลงจะพูดถึงการลดปฏิบัติการทางทหารและแนวทางหยุดยิงในหลายแนวรบ แต่หากเกิดเหตุปะทะใหม่ในเลบานอนหรือพื้นที่ใกล้เคียง ความไว้ใจระหว่างสหรัฐฯ กับอิหร่านอาจถูกกระทบอย่างรวดเร็ว

สิ่งที่ควรอ่านอย่างระมัดระวังคือ คำว่า “ข้อตกลง” ในเวลานี้ยังไม่ได้แปลว่าทุกปัญหาถูกแก้แล้ว แต่หมายถึงการวางกรอบเพื่อเปิดทางให้คุยต่อในประเด็นที่ยากกว่าเดิม โดยเฉพาะเรื่องนิวเคลียร์ มาตรการคว่ำบาตร การเดินเรือในฮอร์มุซ และกลไกตรวจสอบระหว่างประเทศ

ดังนั้น 60 วันข้างหน้าจึงสำคัญมากกว่าวันลงนามเสียอีก หากทั้งสองฝ่ายแปลงกรอบเบื้องต้นให้เป็นข้อตกลงที่ตรวจสอบได้จริง ความตึงเครียดในตะวันออกกลางอาจลดลงอย่างมีนัยสำคัญ แต่ถ้ารายละเอียดสำคัญยังคลุมเครือ ดีลนี้ก็อาจเป็นเพียงช่วงพักหายใจก่อนความเสี่ยงรอบใหม่กลับมา

สำหรับผู้อ่านไทย สิ่งที่ควรติดตามต่อคือ ราคาน้ำมันโลก ท่าทีของอิสราเอล บทบาทของ IAEA และเงื่อนไขการผ่อนคลายคว่ำบาตร เพราะทั้งหมดนี้จะบอกได้ว่าข้อตกลงสหรัฐฯ-อิหร่านกำลังเดินหน้าไปสู่การลดความตึงเครียดจริง หรือยังเป็นเพียงดีลเปราะบางที่รอการทดสอบครั้งใหญ่

• สหรัฐฯ และอิหร่านมีกรอบข้อตกลงเบื้องต้น แต่ยังเหลือประเด็นใหญ่ที่ต้องเจรจาต่อ
• ปมสำคัญที่สุดคือโครงการนิวเคลียร์อิหร่าน การตรวจสอบ และการจัดการวัสดุนิวเคลียร์
• ช่องแคบฮอร์มุซเกี่ยวข้องกับเสถียรภาพพลังงานโลก และอาจกระทบราคาน้ำมันทางอ้อม
• การผ่อนคลายคว่ำบาตรยังขึ้นอยู่กับเงื่อนไขและการปฏิบัติตามข้อตกลง
• 60 วันข้างหน้าเป็นช่วงชี้วัดว่าดีลนี้จะกลายเป็นทางออกจริงหรือเป็นเพียงการพักความตึงเครียด