ทำไมฝรั่งถามว่า Cat got your tongue? สำนวนแมวกับลิ้นที่ยังหาต้นตอไม่เจอ

เวลามีใครเงียบผิดปกติ ถูกถามแล้วไม่ตอบ หรือจู่ ๆ ก็พูดไม่ออก คนอังกฤษและอเมริกันมักมีประโยคหนึ่งไว้หยอกว่า “Cat got your tongue?” แปลแบบไทย ๆ ได้ประมาณว่า “แมวคาบลิ้นไปหรือไง” ฟังแล้วจำง่าย แต่ก็แปลกพอสมควร เพราะตามตัวอักษรแล้ว แมวกับการพูดไม่ออกแทบไม่มีอะไรเกี่ยวกันเลย

ความน่าสนใจของสำนวนนี้อยู่ตรงที่คนจำนวนมากเข้าใจความหมายตรงกัน แต่ไม่มีใครชี้ได้แน่ชัดว่ามันเริ่มจากไหน พจนานุกรม Cambridge อธิบายความหมายไว้ในทำนองว่า เป็นประโยคที่ใช้พูดกับคนที่ไม่ยอมพูด โดยมักมีน้ำเสียงรำคาญหรือเร่งให้ตอบ ไม่ใช่ประโยคสุภาพกลาง ๆ สำหรับทุกสถานการณ์

ตลอดเวลาที่ผ่านมา มีทฤษฎีหลายแบบพยายามอธิบายต้นกำเนิดของคำนี้ ทฤษฎีที่ถูกเล่าบ่อยคือเรื่องกองทัพเรืออังกฤษกับแส้ “cat-o’-nine-tails” ซึ่งใช้ลงโทษลูกเรือ ผู้ถูกเฆี่ยนอาจเจ็บหรืออับอายจนไม่อยากพูด จึงมีคนโยงว่าคำว่า “cat” ในสำนวนอาจมาจากเครื่องมือลงโทษชนิดนี้

อีกทางหนึ่งพาไปถึงยุคความเชื่อเรื่องแม่มดในยุโรป แมว โดยเฉพาะแมวดำ มักถูกจับคู่กับภาพของเวทมนตร์และสิ่งลี้ลับ บางเรื่องเล่าอ้างว่าแมวของแม่มดสามารถขโมยเสียงหรือทำให้คนพูดไม่ได้ จึงถูกนำมาอธิบายว่าทำไม “แมว” ถึงไปเกี่ยวกับ “ลิ้น”

ยังมีทฤษฎีที่ชวนจินตนาการไกลกว่านั้น คือเรื่องอียิปต์โบราณ บางแหล่งเล่าว่าคนโกหกหรือผู้ดูหมิ่นสิ่งศักดิ์สิทธิ์อาจถูกตัดลิ้น แล้วนำลิ้นไปให้แมวกิน เรื่องนี้ฟังดราม่าและเข้ากับภาพแมวในอียิปต์โบราณได้ดี แต่ปัญหาคือยังไม่มีหลักฐานประวัติศาสตร์ที่แข็งแรงมายืนยันว่าเป็นต้นทางของสำนวนจริง

คำอธิบายเหล่านี้จึงน่าจะอยู่ในกลุ่มที่นักภาษาศาสตร์มักเรียกว่า “folk etymology” หรือคำอธิบายที่คนสร้างขึ้นภายหลังเพื่อทำให้สำนวนประหลาด ๆ ฟังมีที่มา เรื่องแบบนี้จำง่าย เล่าต่อสนุก และมักติดหูยิ่งกว่าคำตอบที่ซับซ้อนกว่า

หลักฐานที่จับต้องได้กว่านั้นกลับพาไปอีกทาง Phrase Finder ระบุว่า ยังไม่พบหลักฐานชัดว่าสำนวนนี้มาจาก cat-o’-nine-tails หรือเรื่องลิ้นที่ถูกนำไปให้แมวกินในอียิปต์ และตัวอย่างที่พบในสิ่งพิมพ์เก่าอยู่ราวกลางศตวรรษที่ 19 ในหนังสือพิมพ์ The Racine Democrat ของรัฐวิสคอนซิน สหรัฐอเมริกา เดือนธันวาคม 1859

Mental Floss ก็ชี้ไปในทิศทางเดียวกันว่า หลักฐานลายลักษณ์อักษรยุคแรกของ “cat’s got your tongue” อยู่ในอเมริกา มากกว่าจะอยู่ในอังกฤษหรืออียิปต์ตามทฤษฎีที่เล่าต่อกันมา นี่ทำให้เรื่องกองทัพเรือ แม่มด และพิธีลงโทษโบราณดูน่าจะเป็นเรื่องเล่าประกอบมากกว่าต้นกำเนิดจริง

อีกจุดที่น่าสังเกตคือ สำนวนนี้ดูเหมือนเคยใช้กับเด็กหรือใช้ในบริบทกึ่งหยอกกึ่งถามมากกว่าการพูดทางการ Phrase Finder อธิบายว่าเดิมทีประโยคนี้มักใช้กับคนที่เงียบทั้งที่ควรพูด และมีลักษณะเป็นภาพเปรียบเทียบเบา ๆ คล้ายสำนวนหรือกลอนเด็กมากกว่าจะมาจากเหตุการณ์รุนแรงจริง

ภาษาอื่นก็มีภาพของ “ลิ้น” กับ “แมว” เช่นกัน ในภาษาฝรั่งเศสมีสำนวน “je jette ma langue au chat” แปลตามตัวอักษรได้ว่า “ฉันโยนลิ้นให้แมว” แต่ความหมายไม่ใช่การถามคนเงียบ หากใช้ในทำนองว่า “ยอมแพ้แล้ว บอกคำตอบมาเถอะ” ความต่างนี้ช่วยให้เห็นว่าแมวอาจถูกใช้เป็นภาพจำทางภาษาได้หลายแบบ โดยไม่จำเป็นต้องมีต้นกำเนิดเดียวกัน

สำหรับคนไทยที่เจอสำนวนนี้ในหนัง ซีรีส์ หรือบทสนทนาภาษาอังกฤษ ควรจำไว้ว่า “Cat got your tongue?” มักมีน้ำเสียงแซว กดดัน หรือถามแบบรู้ทันเล็ก ๆ ถ้าใช้กับเพื่อนสนิทอาจฟังขำ แต่ถ้าใช้กับคนไม่สนิทหรือในสถานการณ์จริงจัง อาจฟังเหมือนกำลังจี้ให้อีกฝ่ายตอบมากกว่าถามอย่างสุภาพ

สุดท้ายแล้ว เสน่ห์ของสำนวนนี้อาจอยู่ตรงความไม่รู้แน่ชัดนี่เอง มันมีทั้งแมว ลิ้น ความเงียบ เรื่องเล่าชวนขนลุก และหลักฐานเก่าจากหนังสือพิมพ์อเมริกัน แต่ยังไม่มีคำตอบเดียวที่ปิดคดีได้สนิท “Cat got your tongue?” จึงเป็นตัวอย่างที่ดีของภาษาที่เดินทางมาไกลพอให้คนใช้กันทั่วโลก แต่ทิ้งรอยเท้าแรกเริ่มไว้เบาจนแทบมองไม่เห็น