ทำไมอนิเมะเรื่อง "อีวานเกเลียน มหาสงครามวันพิพากษา" ถึงเข้าใจยาก!?

ทำไม "อีวานเกเลียน มหาสงครามวันพิพากษา" ถึงถูกมองว่าเป็นอนิเมะที่ "เข้าใจยาก" ทั้งๆที่โครงเรื่องภายนอกดูเหมือนเป็นเพียงเรื่องเด็กขับหุ่นยนต์ ต่อสู้กับสิ่งมีชีวิตประหลาด...

คำตอบไม่ได้อยู่ที่ความซับซ้อนของเนื้อหาเพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่วิธีการเล่าเรื่องที่ตั้งใจทำให้ผู้ชม "รู้สึกหลงทาง" ไปพร้อมกับตัวละครเอง "อีวานเกเลียน" ไม่ได้ออกแบบมาเพื่อให้ดูแล้วเข้าใจทันที เหมือนนิยายไซไฟทั่วไป แต่มันคือการจำลองสภาพจิตใจของมนุษย์ที่แตกสลาย ผ่านภาพ เสียง สัญลักษณ์ และ ความเงียบที่ไม่อธิบายอะไรอย่างตรงไปตรงมา สิ่งที่ทำให้ผู้ชมจำนวนมากรู้สึกว่าเรื่องนี้ "ยาก" จึงไม่ใช่เพราะพวกเขาฉลาดไม่พอ แต่เพราะตัวเรื่องกำลังบังคับให้ผู้ชมเผชิญหน้า กับคำถามที่ไม่มีคำตอบตายตัว... ตั้งแต่ความโดดเดี่ยว ความกลัวการถูกปฏิเสธ ไปจนถึงการตั้งคำถามว่า "มนุษย์ควรมีชีวิตอยู่เพื่ออะไร?"

ซึ่งหนึ่งในสาเหตุสำคัญ คือ "อีวานเกเลียน" ใช้วิธีเล่าเรื่องแบบ "ข้อมูลไม่ครบ" โลกของเรื่องเต็มไปด้วยศัพท์เฉพาะทาง ซึ่งแทบไม่มีใครอธิบายอย่างชัดเจนว่า คำศัพท์ทั้งหมดเชื่อมโยงกันอย่างไร? โดยผู้ชมจึงต้องต่อจิ๊กซอว์เองตลอดเวลา ซึ่งต่างจากอนิเมะแนวหุ่นยนต์ยุคเดียวกัน ที่มักมีตัวละครอธิบายกฎของโลกอย่างละเอียด แต่ "อีวานเกเลียน" กลับเลือกให้ข้อมูลแบบกระจัดกระจาย บางครั้งคำตอบสำคัญถูกซ่อนในฉากสั้นๆ หรือ บทสนทนาไม่กี่ประโยค ส่งผลให้ผู้ชมจำนวนมากรู้สึกเหมือนกำลังพยายามอ่านหนังสือที่หายไปครึ่งเล่ม และ ความสับสนนี้ไม่ได้เกิดขึ้นโดยบังเอิญ แต่เป็นเจตนาของผู้สร้าง ที่ต้องการให้โลกของเรื่องมีลักษณะเหมือนจิตใจมนุษย์ ซึ่งเต็มไปด้วยความไม่สมบูรณ์และความคลุมเครือ...

อีกประเด็นที่ทำให้ "อีวานเกเลียน" เข้าใจยาก คือ "การผสมสัญลักษณ์ทางศาสนา" เข้ากับ "จิตวิเคราะห์อย่างหนาแน่น" โดยเรื่องนี้เต็มไปด้วยไม้กางเขน เทวดา หอกลองกินุส ต้นไม้แห่งเซฟิรอธ และ ชื่อจากคัมภีร์ยิว-คริสต์จำนวนมาก โดยผู้ชมหลายคนพยายามตีความทุกอย่างในเชิงศาสนา แต่ทีมผู้สร้างกลับเคยให้สัมภาษณ์ว่า "พวกเราเลือกใช้ภาพเหล่านี้ เพราะดูแปลกใหม่และเท่!!"

แก่นแท้ที่แท้จริงของ "อีวานเกเลียน" ไม่ใช่ศาสนา หากเป็นสภาพจิตใจมนุษย์ โดยเฉพาะภาวะซึมเศร้า ความกลัวการเข้าสังคม และ ความเจ็บปวดจากความสัมพันธ์ โดยผู้กำกับ "ฮิเดอากิ อันโนะ" เคยเผชิญภาวะซึมเศร้าอย่างหนัก และ หลายฝ่ายมองว่าตัวละคร "อิคาริ ชินจิ" คือ ภาพสะท้อนของตัวเขาเอง... โดย "อิคาริ ชินจิ" ไม่ใช่ฮีโร่แบบดั้งเดิม เขาขี้กลัว ลังเล อ่อนแอ และ ไม่อยากต่อสู้ ซึ่งสิ่งนี้ขัดกับสูตรสำเร็จของอนิเมะแนวเมคายุค 90 ที่พระเอกมักกล้าหาญและเติบโตอย่างชัดเจน ซึ่งส่งผลทำให้ผู้ชมอึดอัด เพราะมันบังคับให้มองเห็นด้านอ่อนแอของมนุษย์ ที่สื่อบันเทิงส่วนใหญ่มักหลีกเลี่ยง

"อีวานเกเลียน" ยังซับซ้อนเพราะมันจงใจ "ทำลายสูตร" ของอนิเมะแนวหุ่นยนต์ ตอนเริ่มเรื่อง ผู้ชมคิดว่า "กำลังดูแอ็กชันไซไฟเกี่ยวกับสงครามระหว่างมนุษย์กับนางฟ้า แต่เมื่อเรื่องดำเนินไป จุดสนใจกลับเปลี่ยนจากการต่อสู้ภายนอกไปสู่สงครามภายในจิตใจของตัวละคร ช่วงท้ายเรื่องแทบไม่มีการอธิบายเชิงวิทยาศาสตร์อีกต่อไป ทุกอย่างกลายเป็นภาพนามธรรม เสียงพูดในหัว จิตใต้สำนึก และ คำถามเชิงปรัชญา หลายคนรู้สึกเหมือนตัวหนัง "หลุดโลก" หรือ "ออกทะเล" แต่ในความจริงแล้ว "อีวานเกเลียน" กำลังเปลี่ยนสนามรบจากเมืองโตเกียว-3 ไปสู่จิตใจมนุษย์แทน ซึ่งจุดนี้เองที่ทำให้คนจำนวนมากสับสน เพราะพวกเขาคาดหวังคำตอบเชิงเนื้อเรื่อง แต่เรื่องกลับตอบด้วยอารมณ์และสัญลักษณ์แทน...