6 จังหวัดของไทยที่ “ไม่มีศาลหลักเมือง” บางคนอยู่มาทั้งชีวิตยังเข้าใจผิด

เมื่อครู่นี้ผู้เขียนได้อ่านข่าวหนึ่งเกี่ยวกับเรื่องที่ใกล้ตัวคนไทยอย่างไม่น่าเชื่อ แต่กลับมีรายละเอียดที่หลายคนอาจไม่เคยทราบมาก่อน นั่นคือเรื่องของ “ศาลหลักเมือง” ซึ่งเราคุ้นเคยกันดีว่าเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ประจำจังหวัด เป็นเสมือนศูนย์รวมจิตใจของผู้คน และเป็นสัญลักษณ์แห่งความมั่นคงของบ้านเมืองตามคติความเชื่อโบราณ

ตั้งแต่เด็กจนโต หลายคนมักเข้าใจว่า ทุกจังหวัดในประเทศไทยต้องมีศาลหลักเมืองเหมือนกันหมด เพราะแทบทุกเมืองใหญ่ล้วนมีสถานที่แห่งนี้ให้ประชาชนเข้าไปกราบไหว้ขอพร ไม่ว่าจะเรื่องหน้าที่การงาน การค้าขาย หรือความเป็นสิริมงคลในชีวิต จนทำให้เราคิดไปโดยปริยายว่า “ศาลหลักเมือง” เป็นสิ่งที่ทุกจังหวัดต้องมี

แต่เมื่อได้อ่านข้อมูลทางประวัติศาสตร์จริง ๆ จึงพบว่า เรื่องนี้ไม่ได้เป็นเช่นนั้นทั้งหมด เพราะในประเทศไทยมีอยู่หลายจังหวัดที่ไม่ได้มีศาลหลักเมืองตามแบบแผนดั้งเดิมเหมือนจังหวัดอื่น และบางแห่งก็ใช้สิ่งศักดิ์สิทธิ์อย่างอื่นเป็นศูนย์รวมความศรัทธาของผู้คนแทน

จังหวัดที่มักถูกกล่าวถึงเป็นอันดับแรกก็คือ จังหวัดชลบุรี หลายคนอาจเคยไปกราบไหว้ศาลเจ้าพ่อหลักเมืองที่ตั้งอยู่บริเวณซอยฑีฆามารค และเข้าใจว่านั่นคือศาลหลักเมืองของจังหวัด แต่ในทางประวัติศาสตร์แล้ว สถานที่แห่งนั้นเป็นเพียงศาลเจ้าพ่อหลักเมือง ไม่ใช่ศาลหลักเมืองที่มีการตั้งเสาหลักเมืองตามราชประเพณี

สาเหตุสำคัญก็เพราะในอดีต ชลบุรีถูกจัดให้เป็นเพียง “เมืองชั้นจัตวา” ในระบบการปกครองสมัยโบราณ เมืองในระดับนี้จึงไม่ได้มีการตั้งเสาหลักเมืองเหมือนเมืองใหญ่ระดับสูงกว่า ถึงอย่างนั้นศาลเจ้าพ่อหลักเมืองแห่งนี้ก็ยังคงเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ที่ชาวชลบุรีให้ความเคารพสืบต่อกันมาช้านาน และในปี พ.ศ.2550 สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช ได้ประทานชื่อศาลแห่งนี้ว่า “สิริมหามงคลชลบุรี”

นอกจากชลบุรีแล้ว ยังมีอีกหลายจังหวัดที่ไม่ได้มีศาลหลักเมืองอย่างเป็นทางการ แต่ชาวบ้านก็ยังคงมีสิ่งศักดิ์สิทธิ์คู่บ้านคู่เมืองที่เคารพนับถือไม่ต่างกัน

อย่างจังหวัดอุตรดิตถ์ ซึ่งในอดีตมีการย้ายศูนย์กลางเมืองจากเมืองพิชัยมายังตำบลท่าอิฐในสมัยรัชกาลที่ 5 ทำให้ไม่มีการย้ายเสาหลักเมืองเดิมมาด้วย ชาวเมืองจึงยึดถืออนุสาวรีย์พระยาพิชัยดาบหักเป็นเสมือนสัญลักษณ์สำคัญของเมืองมาจนถึงปัจจุบัน แม้ว่าล่าสุดจะมีการวางศิลาฤกษ์เพื่อสร้างศาลหลักเมืองอย่างเป็นทางการแล้วก็ตาม

ส่วนจังหวัดบึงกาฬ ซึ่งเป็นจังหวัดน้องใหม่ของประเทศไทย ก็ยังไม่ได้มีการตั้งศาลหลักเมืองเช่นกัน ชาวบ้านส่วนใหญ่จะให้ความเคารพศาลเจ้าแม่สองนางซึ่งถือเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์สำคัญของพื้นที่

ในขณะที่จังหวัดสกลนคร เมืองเก่าแก่ของภาคอีสาน แม้จะมีประวัติศาสตร์ยาวนาน แต่ก็ยังไม่ได้มีการตั้งศาลหลักเมืองตามแบบทางการ ชาวเมืองจะไปสักการะศาลเจ้าพ่อมเหสักข์ซึ่งตั้งอยู่ใกล้วัดพระธาตุเชิงชุมวรวิหาร และถือเป็นศูนย์รวมศรัทธาของผู้คนมานาน

จังหวัดชัยภูมิก็เป็นอีกแห่งหนึ่งที่หลายคนอาจไม่เคยทราบว่า ตัวเมืองไม่ได้มีศาลหลักเมืองอย่างเป็นทางการ สิ่งที่ชาวชัยภูมิให้ความเคารพมากที่สุดคือศาลเจ้าพ่อพระยาแล หรือพระยาภักดีชุมพล เจ้าเมืองคนแรก ผู้ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการก่อตั้งเมือง

เช่นเดียวกับจังหวัดหนองบัวลำภู ซึ่งเดิมทีไม่มีศาลหลักเมืองเช่นกัน ชาวบ้านจะยึดถือศาลพระวอและพระตา ผู้สร้างเมือง เป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์คู่บ้านคู่เมือง ก่อนที่ในช่วงหลังจะมีมติให้ดำเนินการสร้างศาลหลักเมืองอย่างเป็นทางการ

เมื่ออ่านมาถึงตรงนี้ ผู้เขียนก็รู้สึกว่าเรื่องเล็ก ๆ ทางประวัติศาสตร์เช่นนี้ชวนให้เราได้มองบ้านเมืองในอีกมุมหนึ่ง เพราะมันสะท้อนให้เห็นว่า แต่ละจังหวัดมีที่มาและพัฒนาการแตกต่างกันไปตามยุคสมัย

การที่บางเมืองไม่มีศาลหลักเมือง ไม่ได้หมายความว่าเมืองนั้นจะขาดสิ่งยึดเหนี่ยวจิตใจ ตรงกันข้าม หลายพื้นที่กลับมีความผูกพันกับบุคคลสำคัญหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ของท้องถิ่นอย่างลึกซึ้ง และความศรัทธานั้นก็สืบทอดกันมาหลายชั่วอายุคน

บางครั้งเรื่องราวที่เราเคยคิดว่ารู้ดีมาตลอดชีวิต พอได้อ่านข้อมูลอีกมุมหนึ่ง ก็ทำให้รู้ว่าโลกใบเดิมยังมีรายละเอียดอีกมากที่เราไม่เคยสังเกตเห็นมาก่อนจริง ๆ.