บาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งอังกฤษ “ไม่ลับ” จริงหรือ? ความลับที่ถูกออกแบบมาเพื่อกันโกง ไม่ใช่แอบดูใครเลือกใคร

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้อ่านบทความของ ศ.ดร.ไชยันต์ ไชยพร ว่าด้วยเรื่องบัตรเลือกตั้งของประเทศอังกฤษที่มีบาร์โค้ดหรือหมายเลขกำกับ ซึ่งในทางทฤษฎีสามารถ “สืบย้อน” ไปถึงผู้ลงคะแนนได้ หลายท่านพอได้ยินแค่นี้อาจสะดุ้งใจ คิดไปไกลว่าความลับของประชาชนจะถูกเปิดโปงหรือไม่
แต่ถ้าอ่านให้ครบ จะเห็นว่าระบบนี้ไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อแอบรู้ว่าใครกาให้ใคร หากแต่มีไว้เพื่อ “คุ้มครองความสุจริตของการเลือกตั้ง” ในกรณีที่มีการร้องเรียนทางกฎหมายเท่านั้น

อังกฤษเขาไม่ได้ทำอะไรลวก ๆ
บาร์โค้ดหรือหมายเลขประจำบัตรนั้น มีไว้เพื่อรับมือกับกรณีอย่างการ “สวมสิทธิ” คือมีคนแอบอ้างชื่อผู้อื่นไปลงคะแนน หรือกรณี “ยัดบัตร” ที่ไม่ได้ออกมาจากเล่มบัตรอย่างถูกต้อง หากมีการฟ้องร้อง ศาลเลือกตั้งจึงจะมีอำนาจสั่งเปิดผนึกเอกสาร เพื่อตรวจสอบย้อนหลังได้

แต่ในกระบวนการปกติ ไม่มีใครสามารถเห็นข้อมูลครบทั้งสองส่วนพร้อมกันได้เลย
หลังปิดหีบ ต้นขั้วบัตรจะถูกผนึกแยกเก็บอย่างแน่นหนา
ตอนนับคะแนน เจ้าหน้าที่จะเห็นเพียงตัวบัตร ไม่เห็นต้นขั้ว
การจะเปิดดูต้องมีคำสั่งศาลเท่านั้น และมักเกิดในกรณีที่ผลคะแนนสูสีจนมีผลต่อชัยชนะ

พูดง่าย ๆ คือ “เปิดได้ในทางทฤษฎี แต่ปิดตายไว้ในทางปฏิบัติ”
มีกรณีตัวอย่างในช่วงปลายทศวรรษ 1970 ที่เขต Richmond-upon-Thames ซึ่งมีการร้องเรียนว่ามีผู้ไม่มีสิทธิไปลงคะแนน ศาลสั่งเปิดผนึกเอกสาร ตรวจสอบจากหมายเลขบัตรกับต้นขั้ว จนสามารถระบุบัตรต้องสงสัยได้ 3 ใบ และพบว่าลงคะแนนให้ผู้สมัครพรรค Conservative ศาลจึงสั่งให้บัตรทั้งสามเป็นโมฆะและหักคะแนนออกทันที

นี่คือเหตุผลของการทำให้ “ไม่ลับแบบสมบูรณ์ที่สุดในโลก”
เพราะถ้าลับเสียจนตรวจสอบอะไรไม่ได้เลย เวลามีปัญหา ก็ไม่มีทางแก้
ในวัยที่ผ่านร้อนผ่านหนาวมาพอสมควร ผู้เขียนมองว่า เรื่องนี้สะท้อนหลักคิดสำคัญอย่างหนึ่ง คือ การออกแบบระบบที่ไว้ใจได้ ต้องเผื่อทางตรวจสอบไว้ด้วยเสมอ ความลับของประชาชนต้องได้รับการคุ้มครอง แต่ความสุจริตของระบบก็ต้องมีเครื่องมือรักษา

โลกนี้ไม่มีระบบใดสมบูรณ์ร้อยเปอร์เซ็นต์
มีแต่ระบบที่รัดกุม โปร่งใส และมีกลไกถ่วงดุลที่แข็งแรงพอ
อ่านแล้วก็อดคิดไม่ได้ว่า เวลามีประเด็นเรื่องเทคโนโลยีกับการเลือกตั้ง เราควรถกกันด้วยข้อมูล ไม่ใช่อารมณ์ เพราะรายละเอียดทางกฎหมายและขั้นตอนปฏิบัตินั้นสำคัญมาก

เรื่องแบบนี้ ฟังเผิน ๆ อาจน่ากังวล
แต่ถ้าฟังให้ครบ จะเห็นว่ามันคือ “ดาบสองคมที่ถูกใส่ปลอกไว้อย่างแน่นหนา”
บ้านเมืองจะมั่นคงได้ ไม่ใช่เพราะไม่มีข้อสงสัย
แต่เพราะเมื่อมีข้อสงสัยแล้ว เรามีกระบวนการตรวจสอบที่ยุติธรรม