ปรากฏการณ์สะเทือนวงการพุทธศิลป์ : พิธีอัญเชิญ “หัวใจพระพุทธเจ้า” รูปทรงอนาโตมี จุดคำถามศรัทธาหรือการตีความเกินขอบเขต

เมื่อครู่นี้ ผู้เขียนได้มีโอกาสอ่านข่าวหนึ่ง ซึ่งกำลังถูกกล่าวถึงอย่างกว้างขวางในสังคมออนไลน์ และเห็นว่าเป็นประเด็นที่ควรหยิบยกขึ้นมาพิจารณาอย่างรอบคอบ ด้วยเหตุที่เกี่ยวข้องกับศาสนา ศรัทธา และขอบเขตของการนำเสนอพุทธศิลป์ในยุคปัจจุบัน

ข่าวดังกล่าวเป็นกรณี พิธีอัญเชิญ “หัวใจพระพุทธเจ้า” เพื่อนำไปประดิษฐาน ณ ม่อนพญานาคราช วัดป่าพุทธชินวงศาราม จังหวัดพะเยา โดยเปิดโอกาสให้พุทธศาสนิกชนร่วมปิดทองและอธิษฐานขอพรในช่วงเทศกาลส่งท้ายปีเก่าต้อนรับปีใหม่ ซึ่งในเชิงพิธีกรรมและเจตนานั้น ทางวัดและผู้จัดระบุว่า มีเป้าประสงค์เพื่อให้ผู้ศรัทธาตั้งมั่นในธรรม มีจิตใจเข้มแข็ง และดำเนินชีวิตด้วยสติปัญญา

อย่างไรก็ตาม ประเด็นที่ทำให้สังคมเกิดการถกเถียงอย่างกว้างขวาง มิใช่ตัวพิธีกรรม หากแต่เป็น รูปลักษณ์ของประติมากรรม ที่ถูกเรียกว่า “หัวใจพระพุทธเจ้า” ซึ่งถูกออกแบบและหล่อขึ้นมาในลักษณะ คล้ายหัวใจมนุษย์ตามหลักกายวิภาค (อนาโตมี) อย่างชัดเจน แตกต่างจากพุทธศิลป์แบบดั้งเดิมที่สังคมคุ้นเคยมาอย่างยาวนาน

ภาพดังกล่าวเมื่อเผยแพร่ออกไป ได้รับทั้งเสียงชื่นชมและเสียงตั้งคำถาม บางส่วนมองว่าเป็นการตีความเชิงสัญลักษณ์ของ “หัวใจแห่งธรรม” อันหมายถึงความเมตตา กรุณา และปัญญา ซึ่งเป็นแก่นแท้ของพระพุทธศาสนา ขณะที่อีกส่วนหนึ่งเห็นว่า การนำอวัยวะทางกายภาพมาสร้างเป็นวัตถุศักดิ์สิทธิ์ อาจเป็นการสื่อสารที่คลาดเคลื่อน และเสี่ยงต่อการทำให้สาระของพระธรรมถูกลดทอนเหลือเพียงรูปธรรมภายนอก

นอกจากนี้ ยังมีเสียงสะท้อนจากผู้รู้และพุทธศาสนิกชนสายอนุรักษ์ ที่ให้ความเห็นว่า “หัวใจของพระพุทธเจ้า” ในความหมายทางพุทธศาสนา ควรหมายถึงพระธรรมคำสอน มิใช่วัตถุใดวัตถุหนึ่ง และการสร้างสัญลักษณ์ที่แปลกแยกจากกรอบเดิม ควรต้องพิจารณาถึงผลกระทบทางความเข้าใจของสังคมในระยะยาว

กระแสในโลกออนไลน์จึงเกิดภาพที่น่าสนใจ คือมีผู้เข้ามาแสดงความศรัทธาด้วยคำว่า “สาธุ” อย่างจริงใจ พร้อมประกาศความตั้งใจเดินทางไปกราบไหว้ ขณะเดียวกัน ก็มีผู้ใช้คำเดียวกันนี้ในเชิงเสียดสี เปรียบเปรยกับสื่อบันเทิงที่สะท้อนภาพปัญหาในวงการศาสนา จนทำให้คำว่า “สาธุ” กลายเป็นคำที่มีนัยหลากหลายตามมุมมองของผู้ใช้

ปรากฏการณ์ครั้งนี้ จึงอาจไม่ใช่เพียงเรื่องของรูปปั้นหรือพิธีกรรม หากแต่เป็น บทสะท้อนความเปลี่ยนแปลงของศรัทธาในสังคมไทย ว่าเรากำลังยืนอยู่ตรงจุดใด ระหว่างการยึดมั่นในแก่นธรรม กับการแสวงหารูปแบบใหม่ที่ดึงดูดความสนใจ

ท้ายที่สุดแล้ว เรื่องนี้อาจไม่ได้มีคำตอบตายตัวว่า “ถูก” หรือ “ผิด” หากแต่เป็นคำถามสำคัญที่สังคมควรร่วมกันคิด คือ เรากำลังเข้าใกล้พระธรรมมากขึ้น หรือเพียงเข้าใกล้สัญลักษณ์มากขึ้นเท่านั้น