ไซยาไนด์ ออกฤทธิ์ยังไง

สูตรเคมีของไซยาไนด์

คำว่า "ไซยาไนด์ (Cyanide)" หมายถึงสารประกอบที่มี หมู่ไซยาโน (Cyano Group) ซึ่งประกอบด้วยอะตอมของคาร์บอน (C) และไนโตรเจน (N) ที่เชื่อมกันด้วย พันธะสาม โดยทั่วไปมี 3 รูปแบบหลักที่สำคัญ:

1. ไอออนไซยาไนด์ (Cyanide Ion)

นี่คือแกนหลักของสารประกอบไซยาไนด์ทั้งหมด และเป็นส่วนที่มีพิษ:

• สูตรเคมี: C
• ลักษณะ: เป็นไอออนที่มีประจุลบ (Anion) ประกอบด้วยคาร์บอนและไนโตรเจนอย่างละ 1 อะตอม

2. ไฮโดรเจนไซยาไนด์ (Hydrogen Cyanide)

เป็นรูปแบบของเหลวระเหยง่ายและเป็นแก๊สพิษที่เรียกว่า กรดไฮโดรไซยานิก (Hydrocyanic Acid):

• สูตรเคมี: HCN
• ลักษณะ: เป็นสารประกอบโควาเลนต์ (Covalent Compound) ซึ่งเป็นก๊าซไม่มีสี ไวไฟ และเป็นพิษอย่างรุนแรง มีกลิ่นคล้ายอัลมอนด์ขม (แต่ไม่ใช่ทุกคนที่สามารถดมกลิ่นนี้ได้)

3. เกลือไซยาไนด์ (Cyanide Salts)

เป็นรูปแบบของแข็ง ซึ่งเป็นพิษร้ายแรงและเป็นที่รู้จักกันทั่วไป มักใช้ในอุตสาหกรรม

กลไกการออกฤทธิ์ของไซยาไนด์

ไซยาไนด์เป็นสารพิษร้ายแรงที่ออกฤทธิ์โดยการยับยั้งการหายใจระดับเซลล์ (Cellular Respiration)

1. ขัดขวางการใช้ออกซิเจน: ไซยาไนด์จะเข้าไปขัดขวางการทำงานของเอนไซม์ที่ชื่อว่า ไซโตโครมออกซิเดส (Cytochrome Oxidase) ซึ่งเป็นเอนไซม์สำคัญในกระบวนการสร้างพลังงาน (ATP) ของเซลล์โดยการใช้ออกซิเจน (Mitochondria)
2. เซลล์ขาดพลังงาน: เมื่อเอนไซม์ถูกยับยั้ง เซลล์จะไม่สามารถนำออกซิเจนที่รับเข้ามาไปใช้ในการสร้างพลังงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทำให้เซลล์เกิดภาวะขาดพลังงาน (ATP) ทั้ง ๆ ที่มีออกซิเจนอยู่ในเลือดมาก
3. อวัยวะสำคัญล้มเหลว: อวัยวะที่ต้องใช้พลังงานและออกซิเจนสูง เช่น สมองและหัวใจ จะได้รับผลกระทบเป็นอันดับแรกและรุนแรงที่สุด ทำให้เกิดอาการปวดศีรษะ สับสน ชัก หมดสติ หัวใจเต้นผิดจังหวะ และหัวใจหยุดเต้น ซึ่งอาจนำไปสู่การเสียชีวิตเฉียบพลันได้

อาหารเหล่านี้มีสารไซยาโนไกลโคไซด์อยู่ตามธรรมชาติ แต่จะมีความปลอดภัยหากนำไปปรุงอย่างถูกวิธี:

1. มันสำปะหลัง (Cassava):
   • โดยเฉพาะมันสำปะหลังพันธุ์ขม มีปริมาณไซยาไนด์สูง ต้องนำไป แช่น้ำ และ ต้ม หรือ อบ ให้สุกอย่างทั่วถึงเพื่อลดพิษ
2. หน่อไม้ (Bamboo Shoots):
   • หน่อไม้ดิบมีสารนี้สูง ต้องนำไป ต้ม ในน้ำเดือดเป็นเวลานานก่อนนำไปประกอบอาหาร
3. เมล็ดผลไม้บางชนิด:
   • เมล็ดแอปริคอต (Apricot Kernels): มีสาร อะมิกดาลิน (Amygdalin) สูง ซึ่งจะเปลี่ยนเป็นไซยาไนด์เมื่อถูกย่อย
   • เมล็ดแอปเปิล, เมล็ดเชอร์รี่, เมล็ดลูกแพร์, เมล็ดพีช: หากมีการเคี้ยว หรือ บด เมล็ดและรับประทานเข้าไปในปริมาณมาก อาจมีการปล่อยไซยาไนด์ออกมาได้ แต่การกลืนเมล็ดลงไปทั้งเม็ด (โดยไม่เคี้ยว) หรือการกินเนื้อผลไม้ปกติมีความปลอดภัยสูง

 ข้อควรทราบที่สำคัญ

• ไม่ได้เกิดจากการกิน "รวมกัน": ความเสี่ยงหลักไม่ได้มาจากการรวมอาหารเหล่านี้เข้าด้วยกัน แต่มาจากการรับประทานอาหารดิบที่มีสารตั้งต้นของไซยาไนด์ในปริมาณที่มากเกินไป หรือการปรุงที่ไม่ถูกวิธี
• การปรุงอาหารช่วยได้มาก: ความร้อนจากการต้มหรือการอบจะช่วยให้สารไซยาโนไกลโคไซด์สลายตัวไป ทำให้การบริโภคอาหารเหล่านี้ที่ปรุงสุกแล้วมีความปลอดภัย

การป้องกันสำหรับบุคคลทั่วไป

เนื่องจากไซยาไนด์มักพบในรูปสารเคมีในบ้านหรือควันไฟ การป้องกันจึงเน้นที่การจัดการสารเคมีและการรับมือกับควันไฟ:

• การจัดการสารเคมีในบ้าน:
  • จัดเก็บให้มิดชิด: เก็บผลิตภัณฑ์ที่มีสารเคมีไว้ในภาชนะเดิมที่ปิดสนิทและมีป้ายกำกับชัดเจน
  • พ้นมือเด็ก/สัตว์เลี้ยง: เก็บสารเคมีทุกชนิดในที่ที่ปลอดภัยและพ้นจากมือเด็กหรือผู้ที่ไม่เกี่ยวข้อง
• การป้องกันพิษจากอาหาร:
  • ปรุงอาหารให้สุก: ต้ม หรือ อบ อาหารที่มีความเสี่ยงสูง เช่น มันสำปะหลัง และ หน่อไม้ ให้สุกอย่างทั่วถึงก่อนรับประทาน เพื่อให้สารไซยาโนไกลโคไซด์สลายตัวไป (ดังที่ได้กล่าวไปก่อนหน้านี้)
  • หลีกเลี่ยงการบริโภคเมล็ดพืช: ไม่ควรเคี้ยวหรือบดเมล็ดของผลไม้บางชนิด (เช่น แอปเปิล, แอปริคอต) และรับประทานในปริมาณมาก
• การป้องกันควันไฟ: ไซยาไนด์สามารถปนเปื้อนมากับควันไฟที่เกิดจากการเผาไหม้ของพลาสติกหรือเส้นใยสังเคราะห์ หากเกิดเพลิงไหม้ ควรออกจากพื้นที่นั้นทันที และก้มต่ำลงพื้นเพื่อหลีกเลี่ยงการสูดดมควัน

การป้องกันในสถานประกอบการ/อุตสาหกรรม

สำหรับผู้ที่ทำงานกับสารเคมีที่เป็นไซยาไนด์โดยตรง (เช่น ในอุตสาหกรรมชุบโลหะ, เหมืองทอง) การป้องกันต้องเป็นไปตามมาตรฐานความปลอดภัยอย่างเคร่งครัด:

• สวมอุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคล (PPE): ต้องสวมชุดป้องกันสารเคมี, ถุงมือ, แว่นตา, และเครื่องช่วยหายใจ (Respirator) ที่เหมาะสมทุกครั้งเมื่อต้องปฏิบัติงาน
• การระบายอากาศ: สถานที่ทำงานต้องมีระบบระบายอากาศที่ดีและติดตั้งเครื่องดักจับควันหรือไอระเหย
• การจัดการสารเคมีอย่างปลอดภัย: ใช้ภาชนะบรรจุสารเคมีขนาดเล็กที่สุดเท่าที่จำเป็นในการทำงาน เพื่อลดปริมาณสารพิษหากเกิดอุบัติเหตุ
• การฝึกอบรม: พนักงานทุกคนต้องได้รับการฝึกอบรมการรับมือเหตุฉุกเฉินและวิธีปฐมพยาบาลเบื้องต้นอย่างสม่ำเสมอ

การปฐมพยาบาลเบื้องต้น (ขณะรอการช่วยเหลือทางการแพทย์)

หากสงสัยว่ามีการได้รับพิษไซยาไนด์ ควร รีบนำผู้ป่วยส่งโรงพยาบาลโดยเร็วที่สุด และระหว่างรอการช่วยเหลือ ให้ดำเนินการดังนี้:

ทางการสูดดม
1. เคลื่อนย้ายผู้ป่วยไปยังที่ที่มีอากาศบริสุทธิ์และถ่ายเทสะดวกทันที
ห้ามผายปอด หรือเป่าปาก ผู้ป่วยเด็ดขาด เพราะผู้ช่วยเหลือจะได้รับพิษด้วย
ทางการสัมผัสผิวหนัง
1. ถอดเสื้อผ้าที่ปนเปื้อนออก (ควรใช้กรรไกรตัดเพื่อหลีกเลี่ยงการสัมผัสกับส่วนอื่นของผิวหนัง)
2. ล้างบริเวณที่สัมผัสด้วยน้ำสะอาดและสบู่อย่างต่อเนื่องและทั่วถึง
ห้ามสัมผัส เสื้อผ้าหรือร่างกายผู้ป่วยโดยตรง หากไม่มีอุปกรณ์ป้องกัน (ถุงมือ)
ทางการรับประทาน
1. ให้ผู้ป่วยล้างปาก
ไม่ควร ทำให้อาเจียน เพราะอาจทำให้สำลักและเกิดอันตรายได้
ทางการสัมผัสดวงตา
1. ถอดคอนแทคเลนส์ออก
2. ล้างตาด้วยน้ำสะอาดต่อเนื่องอย่างน้อย 10 - 15 นาที
ห้ามขยี้ตา